Einde van de westerse zekerheden

Waarom zag niemand de ‘Arabische Lente’ of 9/11 aankomen? Omdat de wereld steeds

onvoorspelbaarder wordt. Maar hoe moeilijk ook, vooruitkijken moet. Een inschatting van de toekomst voor het kabinet. Juurd Eijsvoogel

Kind in Somalisch opvangkamp. Het aantal ‘mislukte staten’, zoals Somalië, zal toenemen. Foto Reuters

Ook al weet iedereen dat de toekomst niet te voorspellen valt, wie beschrijft hoe de wereld er volgend jaar uitziet – of liever nog over twintig, dertig of veertig jaar – is verzekerd van een ademloos publiek. En het zijn niet de minsten die zich verdringen rond futurologen, visionairen en andere waarzeggers van meer of minder allooi.

Als kopstukken uit het internationale bedrijfsleven en de politiek bijeenkomen op het World Economic Forum in Davos, staan thema’s als ‘De wereld in 2020’, ‘De volgende crisis’ en ‘De toekomst van de wereldorde’ altijd hoog op de agenda. De gewone sterveling kan in de boekhandel terecht, voor titels als ‘De volgende honderd jaar’, ‘De toekomst van macht’ of ‘Extreme toekomst; tien trends die de wereld de komende twintig jaar zullen vormgeven’. En bij iedere jaarwisseling brengt het weekblad The Economist alvast een speciaal nummer uit over het jaar dat nog moet beginnen.

Aan glazen bollen dus geen gebrek. Maar aan onvoorziene gebeurtenissen evenmin.

Steeds weer wordt de wereld door ontwikkelingen en nieuwsfeiten overvallen. Wat steevast tot verbaasde en verbolgen reacties leidt. Waarom zag niemand 9/11 aankomen? Waarom waren de financiële crisis en de ‘Arabische Lente’ een verrassing? Waarom had niemand de uitbarsting van geweld van de extreemrechtse Noor Anders Breivik zien aankomen?

Omdat onvoorspelbaarheid nu eenmaal een wezenskenmerk is van onze wereld. Het enige dat vaststaat is dat we, ondanks al die toekomstvoorspellingen, toch steeds weer voor nieuwe verrassingen komen te staan.

Maar dat maakt het nog niet onzinnig om vooruit te kijken. Integendeel. Je kunt je „wapenen tegen het onverwachte met kennis en anticipatie”, in de woorden van de Franse geopolitieke denker François Heisbourg. Het mag onmogelijk zijn de toekomst te voorspellen, je kunt wel zeggen dat bepaalde ontwikkelingen waarschijnlijker zijn dan andere, dat risico’s toe- of juist afnemen, dat machtsfactoren in opkomst zijn danwel op hun retour.

Vanuit die gedachte liet het Nederlandse kabinet in 2008 een grootscheeps onderzoek uitvoeren naar te verwachten ontwikkelingen in de wereld die voor Nederland strategisch belangrijk zijn. Het leverde in 2010 een indrukwekkend boekwerk op vol toekomstgerichte analyses en scenario’s, getiteld ‘Verkenningen’. Het was vooral bedoeld als ‘Houvast voor de krijgsmacht van de toekomst’, zoals de ondertitel luidde.

Inmiddels ziet de wereld er al weer heel anders uit – en daarmee ook de toekomst. De crisis van de eurozone, de ontwikkelingen in de Arabische wereld, de nucleaire ramp in Japan – allemaal ingrijpende gebeurtenissen, allemaal niet voorzien, maar wel van belang voor de veiligheid en stabiliteit in de wereld.

Het Instituut Clingendael in Den Haag heeft daarom een update gemaakt van de bevindingen van twee jaar geleden, in de zogeheten Strategische Monitor 2012, die vandaag is gepubliceerd. De bedoeling is dat er voortaan jaarlijks een nieuwe versie van komt, als houvast voor verschillende ministeries en ter informatie van een geïnteresseerd publiek.

„Het zijn geen voorspellingen”, benadrukt Jaïr van der Lijn, een van de opstellers. „Het is onze inschatting van wat waarschijnlijk is. Maar we omarmen de onzekerheid.”

Uit de Monitor rijst een wereld op waarin de onzekerheid alleen nog maar toeneemt. „Dat je weinig zekerheden hebt op lánge termijn, zeg twintig of dertig jaar, was altijd wel duidelijk”, zegt Clingendael-directeur Ko Colijn. „Maar de wereld van morgen en overmorgen leek je toch beter te kunnen voorspellen. Het schokkende is nu dat ook wat op korte termijn gebeurt zo onzeker is.” Met dat voorbehoud een greep uit de conclusies van de Monitor.

Europa zorgenkind

Europa is zorgenkind en splijtzwam van de wereldeconomie geworden. De toekomst van de EU is ‘een van de kernonzekerheden’ in de internationale economie. De kans op stijgende inflatie in de VS en Europa is groot. Als Europa zich niet herpakt, ‘als landen als Italië, Frankrijk of België de economische aanpassingen politiek niet aankunnen, dan zijn breuken in de euro en zelfs de EU te verwachten’. Twee jaar geleden leek dat vergezocht, nu is het denkbaar. Maar ‘het meest waarschijnlijke scenario’ is volgens de Monitor toch dat de eurozone niet uit elkaar valt, dat de economische groei en handel weer aantrekken en dat de EU versterkt uit de crisis tevoorschijn komt.

Rellen in de steden

Massale rellen in grote steden zijn waarschijnlijker geworden. Dat zeggen de onderzoekers op basis van de onlusten, brandstichting en plundering die afgelopen zomer woedden in Londen en andere Britse steden. ‘Hierbij is het mogelijk dat de ideologie en de methodes van de de relschoppers zich verder verspreiden naar meer grote steden in Europa.’

Digitale aanval

Een grootschalige uitval van informatiesystemen en het betalingsverkeer na een digitale aanval, bijvoorbeeld op de Verenigde Staten, is waarschijnlijker geworden. Dit zou in de hele wereld ingrijpende gevolgen hebben. Het gevoel van veiligheid in het Westen zou erdoor ondermijnd worden.

Mislukte staten

Het aantal zogeheten ‘mislukte staten’ waar de overheid nauwelijks functioneert, laat staan gezag uitoefent, zal waarschijnlijk toenemen. Somalië en Jemen horen tot deze categorie, ook Pakistan dreigt die kant op te gaan. Andere fragiele staten, zoals Haïti, Congo, Afghanistan en Libië blijven kwetsbaar.

Maar afgedaan heeft de overtuiging dat mislukte staten, als potentiële broedplaatsen voor terrorisme, een directe bedreiging vormen voor westerse landen. Die opvatting won terrein na 9/11. De NAVO-militairen vochten in Afghanistan voor de veiligheid van burgers in Europa en Amerika, heette het. Nu stelt de Monitor dat ‘de fragiliteit wel een bedreiging vormt voor de bevolkingen van de fragiele staten, maar niet direct voor andere staten. Veelal blijven de problemen in de falende staten zelf.’ Slechts bij uitzondering (terroristen uit de Arabische wereld en piraterij) ontstaat er een breder veiligheidsprobleem.

Omdat steeds meer erkend wordt dat er niet zo’n duidelijk verband meer bestaat tussen het mislukken van staten en de internationale veiligheid, zullen westerse landen, en ook Nederland, minder urgentie voelen om zich militair in te zetten voor de falende staten. De financiële crisis zal die terughoudendheid alleen maar versterken. De tijd van omvangrijke militaire inspanningen om fragiele staten te stabiliseren ‘lijkt voorbij’.

Migratiedruk voorbij

Van toenemende migratiedruk op de grenzen van de Europese Unie, die twee jaar geleden nog waarschijnlijk heette, is geen sprake meer. Migratiestromen blijken veel onzekerder te zijn. Door de economische crisis blijkt de vraag naar illegale migranten minder, en daardoor komen er ook minder. Migratiestromen verleggen zich naar de opkomende regio’s.

Meer China, minder VS

Ook het toenemende strategische belang voor Europa van de Indische Oceaan, wordt lager ingeschat dan in 2010. Wel neemt het belang van de Oost-Aziatische regio aan de Stille Oceaan sterk toe. China blijft economisch en politiek een sterk opkomende macht, overigens net als India en Brazilië. De invloed van de VS, de EU en Japan blijft dalen.

Terrorisme

Terrorisme is nog steeds een probleem, maar kan voor de meeste landen niet gezien worden als een existentiële bedreiging – zoals de VS en andere westerse landen na 9/11 geneigd waren te denken.

Vertrouwen in de staat

Jaarlijks komen grofweg tien keer zoveel mensen om door moorden (468.000) als door oorlogen en burgeroorlogen (50.000). Dit toont het falen van de staat, ook op het westelijke halfrond en in Zuid-Afrika, ‘alsmede de groeiende invloed van een bonte schakering van criminele en andere niet-statelijke belangen’.

In het algemeen voorziet de Monitor de afnemende rol van de staat, omdat niet-statelijke spelers een steeds grotere rol in de wereld spelen – bedrijven, hulporganisaties en andere ngo’s, criminele organisaties en terreurnetwerken. De burger verwacht steeds meer van de overheid, maar die kan steeds minder aan die verwachtingen voldoen, wat leidt tot stijgende teleurstelling. De Monitor voorziet ‘Politikverdrossenheit, een gebrek aan vertrouwen dat de liberale democratie nog langer in staat is de belangen van haar burgers te behartigen’. Dat kan leiden tot ‘ongenoegen, extremisme en massaal politiek protest’.

Maar in de economie maakt de staat juist een comeback. ‘China’s ‘Beijing model’, gebaseerd op een sterke staat en hoge groei, neemt daardoor aan populariteit toe’. In de internationale verhoudingen verloopt de samenwerking tussen staten steeds stroever. Ook hier neemt het aantal niet-statelijke spelers toe.

Continuïteit en onzekerheid in een veranderende wereld; Strategische Monitor 2012. Instituut Clingendael. €35, 210 blz. Gratis te downloaden op www.clingendael.nl.