De prijs van zelfdestructie. Eindigt solidariteitsbeginsel bij comazuipen?

Foto Reuters. Erdinger Alkoholfrei, bier voor sporters

Je gaat niet skiën om een been te breken, niet roken om een hartinfarct te krijgen, maar wel drinken om dronken te worden. Daarom vindt ziekenhuisdirecteur Herre Kingma dat comazuipers hun opname zelf moeten betalen.

Met dit argument, afgelopen vrijdag getwitterd, verstevigt de baas van Topklinisch ziekenhuis Medisch Spectrum Twente zijn positie in het debat over leefstijl, eigen verantwoordelijkheid en zorg.

Eerder die week opperde Kingma het idee om “alcoholintoxicanten” zelf op te laten draaien voor hun behandelkosten. “Zaterdagnacht waren veertien van de vijftien bezoekers op de Spoedeisende Hulp alcoholgerelateerd”, verzuchtte hij. “Allemaal keurig behandeld uit het budget verzekerde zorg. Besparingsideetje Catshuis?”

Daarna vroeg NRC Handelsblad aan Kingma om hoeveel geld het gaat. “Dat hangt ervan af”, zei hij tegen redacteur Ingmar Vriesema. “Sommigen hoeven niet verder het ziekenhuis in dan tot de spoedeisende hulp. En dan vertrekken ze. En soms neemt de politie hen mee. Reken dan op een paar honderd euro. Maar zij die worden opgenomen, of aan een infuus moeten, kosten al gauw 1.000 tot 2.500 euro.”

‘Breng arts niet in positie beoordelaar gedragsrisico’s’

Solidariteit heeft een grens, zei oud-minister van Volksgezondheid Hoogervorst al in 2005. “Zeker als mensen ziek worden ten gevolge van een ongezonde levensstijl. Ik vind niet dat er zoiets is als een recht op ongezond leven.” Hij voelde er wel wat voor om ongezond levende mensen te confronteren met hogere premies.

Dat klinkt heel redelijk, maar stuit op principiële bezwaren. “Risicosolidariteit is de norm”, schreef de commissie-Dunning in 1991 (rapport ‘Kiezen en delen’). Ze gaf vier redenen om die norm te koesteren. “Eigen schuld, dikke bult is niet van toepassing op medische zorg; daar telt de behoefte in termen van ziekte en beperking. Ongezond gedrag is niet altijd vermijdbaar of verwijtbaar, zodat ‘sancties’ niet op hun plaats zijn. Het verband tussen gedrag en risico is in individuele gevallen moeilijk aan te tonen, zodat ‘sancties’ moeilijk te rechtvaardigen zijn. De arts moet niet in de positie van ‘beoordelaar’ van individuele gedragsrisico’s worden gebracht.”

‘Fundamenteel verschil tussen dronken automobilist en comazuiper’

Edith Schippers (VVD), de huidige minister van Volksgezondheid, distantieerde zich om soortgelijke redenen van Kingma’s plan. “Iedereen in Nederland is verplicht verzekerd”, zei ze vandaag in De Volkskrant. Wie zorg nodig heeft die wordt gedekt door de basisverzekering, heeft daar recht op.”

Differentiëren naar oorzaak (leefgewoonte, roekeloos gedrag) lokt volgens haar willekeur uit. “Denk aan de makkelijk in het oog lopende risico’s: roken, alcohol, drugs. Maar ook aan iemand die met 180 kilometer per uur met zijn auto uit de bocht vliegt, waar je maar 80 kilometer mag, en daarna van het asfalt moet worden gehaald. En naar iemand die hiv heeft gekregen door onveilige seks. Dan geldt het toch net zo goed? Bij overgewicht ook. En bij de gevolgen van werkdruk: mannen van middelbare leeftijd met werkweken van 80 uur en een jonge vriendin… ik bedoel maar: dat moet je niet willekeurig invullen. Het is immers een verplichte verzekering.”

Die vergelijkingen gaan volgens Kingma niet op. Comazuipers hebben enkel het doel om dronken te worden, zei hij tegen deze krant. “Zichzelf vergiftigen is hun doel, ze willen zichzelf kwaad aandoen. Vergelijk het met de automobilist die te hard rijdt en tegen een tunnel aanknalt. Dan is het doel om hard te rijden. Niet om tegen een tunnel aan te rijden. Dat is een fundamenteel verschil.”

‘Patiënt is een mens met gezondheidsprobleem, meer niet’

Al zou Kingma gelijk hebben, dan stuit zijn idee wel op praktische bezwaren. “Het gevaar bestaat dat jongeren - met een gepeperde ziekenhuisrekening in het vooruitzicht - de benodigde zorg juist zullen mijden”, betoogde Martin Buijsen, hoogleraar gezondheidsrecht aan de Erasmus Universiteit, vandaag in dagblad Trouw. “Wat als een comateuze tiener door zijn groepsgenoten van het ziekenhuis vandaan wordt gehouden? Ze kunnen de toestand gaan bagatelliseren, met alle gevolgen van dien.”

Het ‘eigen schuld-criterium’ hoort volgens hem niet in de gezondheidszorg thuis. “Ziekte is minder en minder iets wat mensen overkomt. In de samenleving zijn verbazingwekkend veel gezondheidsproblemen die kunnen worden toegeschreven aan keuzen en leefstijl. Misschien wel het merendeel.” Als comazuipers zelf de kosten moeten dragen, zo vraagt hij zich af, welke argumenten zijn er dan om de kosten van al die andere leefstijlgerelateerde aandoeningen te blijven afwentelen op de gemeenschap? “Een patiënt is een mens met een gezondheidsprobleem, meer niet.”

Tijdgeest is ‘boontje komt zijn loontje’

De tijdgeest trekt zich echter weinig aan van deze argumenten, concludeerde de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RvZ) in april 2010. “Solidariteit is minder vanzelfsprekend geworden, eigen verantwoordelijkheid vanzelfsprekender. Dat verzekerden de kosten dragen van de gevolgen van ongezond gedrag of kosten maken ter voorkoming van gezondheidsschade wordt minder als ‘straf ’ gezien en meer als ‘consequentie’.”

Rens Kuijten, een Telegraaf-lezer uit Nuenen, verwoordde dit gevoel als volgt: “Als de verantwoordelijkheid van dergelijke gasten niet verder reikt dan het zich vol gieten met alcohol totdat er geen land meer is te bezeilen en veel onrust en ongemak veroorzaken bij de eerste hulpposten, dan moet boontje om zijn loontje komen. Ben benieuwd welke zorgverzekeraar hier ook daadwerkelijk werk van gaat maken en de kosten gaat afwentelen op de zuiper zelf.”

Even leek het daar op. Bas Leerink, bestuurslid van zorgverzekeraar Menzis, betuigde via Twitter openlijk zijn steun aan Kingma. Maar al snel werd die adhesiebetuiging via de woordvoerder ingetrokken. “De Zorgverzekeringswet schrijft immers voor dat iedereen recht heeft op verzekerde zorg. Wat Leerink vooral bedoelt, is dat met hem te praten is over het verhalen van de bijkomende kosten van de behandeling op de Eerste Hulp. Vaak zijn dronken mensen agressief, en moet extra beveiliging worden opgetrommeld. Die kosten worden nu meegenomen in de gewone ziekenhuisrekening, maar horen daar natuurlijk niet thuis.”

‘Het creëert een wereld van avontuur’

Terug naar het argument van Kingma: comazuipen is iets anders dan roken, vet eten of weinig bewegen, het gaat om dronken worden, het doel is gezondheidsschade oplopen. De vraag is of deze redenering stand houdt, of comazuipen daadwerkelijk van een andere orde is. Dat jongeren bewust het risico nemen op bewusteloosheid wil nog niet zeggen dat die bewusteloosheid hun doel is. Het ligt mogelijk eerder in de sfeer van radicale ontspanning. Drinken verbroedert, vergemakkelijkt amoureuze contacten en ontlaadt emoties: eindelijk durf je iemand eens goed de waarheid te zeggen, of je verdriet te delen.

Toch kan Kingma zich beroepen op Getting Wasted, een boek van socioloog Thomas Vander Ven uit 2010. Uit zijn onderzoek blijkt dat ‘helemaal naar de tering gaan’ een doel op zich is bij excessief drankgebruik. Het negatieve aspect van dronkenschap, zoals ruzies, valpartijen en vandalisme, nemen de drankmisbruikers voor lief. “Het creëert een wereld van avontuur.”

Volg @stevendejong op Twitter

Eerder in deze serie:
Lof voor Levenseindekliniek. ‘In VS sterven dieren humaner dan mensen’
Half miljoen euro voor ziektebed tachtigjarige. Is dat het waard?
Slecht geweten? Slik de vergeetpil, dan kun je vrolijk verder
Psst, wat kost die nier van jou?
Voorlichters, besef: niets is leuker dan jezelf bijna in coma zuipen
Wie draaft er nou door? Diagnosticeer eerst de omgeving, daarna het kind
‘Geef uitbehandelde alcoholisten hun eigen drankhostel’