Vliegtuigstrepen in een vat

De 101 jaar oude ontdekking van de Schot Charles Wilson klinkt als een Harry Potter goocheltruc. Hoe werkt deze wolkenkamer? En: wat kun je ermee doen?

‘Cloud chamber’. Zo heette het met waterdamp gevulde vat dat de Schot Charles Wilson 101 jaar geleden bouwde. In het Nederlands: ‘wolkenkamer’.

Dat klinkt magisch - alsof het een tovervoorwerp uit een Harry Potterboek is. Een truc om wolken mee te maken bijvoorbeeld– zodat je op het juiste moment een buitje kunt laten vallen.

Maar dat is het niet. Wilson wilde in het vat onderzoeken hoe wolken ontstaan. Hij wilde bestuderen hoe watermoleculen druppels vormen – eerst minuscuul en dan steeds groter.

Maar hij vond iets anders: er doken sporen in het vat op! Op de foto's die Wilson ervan maakte – ouderwetse zwartwitfoto’s – zijn ze goed te zien. Ze lijken een beetje op de witte strepen die vliegtuigen in de lucht schrijven.

Hoe kon dat? Welke minivliegtuigjes scheerden door Wilsons wolkenkamer? Wilson kwam er al snel achter: het waren onzichtbaar kleine deeltjes. Zoals ‘elektronen’.

Met de wolkenkamer kon je die opsporen, snapte Wilson. Dat was belangrijk, snapte hij ook, want zulke piepkleine deeltjes zijn de bouwsteentjes van de atomen en moleculen waaruit daarna alles is opgebouwd – mensen, dieren, planten, aarde, maan, zon en andere sterren.

Niet al die kleinste bouwsteentjes schrijven strepen. Alleen deeltjes met een beetje elektrische lading doen dat. Zij geven namelijk de waterdamp op hun pad een beetje elektrische lading. Andere waterdeeltjes komen daarop af en zo ontstaat dan een mistige streep.

Wilson bedacht nog iets. Als je een magneet bij de wolkenkamer houdt, maken die piepkleine geladen deeltjes een bocht. Zo kun je ze in de nevel krullen laten schrijven. En daarmee kom je nog meer over ze te weten. De wolkenkamer werd zo’n succes dat Wilson er in 1927 de Nobelprijs voor kreeg.

Komende zondag, 101 jaar later, gaan onderzoekers van Museum Boerhaave in Leiden Wilsons proef nog eens over doen. Vooral voor volwassenen. Maar een wolkenkamer (die in officieel Nederlands trouwens ‘nevelvat’ heet) is niet zo moeilijk na te maken, hoor. Dr. Zeepaard heeft gehoord dat scholieren op de middelbare school er ook wel eens eentje bouwen.

Meer: museumboerhaave.nl