Misdienaar Joseph Kony werd massamoordenaar

Een internetvideo heeft de rebellenleider Joseph Kony in één klap beroemd gemaakt. Maar het simplistische beeld van de ‘slechterik’ is in werkelijkheid veel complexer.

Joseph Kony is in een paar dagen tijd veranderd van een obscure rebellenleider die rondtrekt in de wildernis van Centraal-Afrika in een regelrechte hype op internet. De documentaire Kony2012 is op YouTube en Vimeo al ruim 70 miljoen keer bekeken. Veel kijkers hadden nog nooit van Kony gehoord.

De film schetst het beeld van een bloeddorstig monster met een leger van 30.0000 kindsoldaten in Oeganda. Een gewetenloze moordenaar die zijn slachtoffers verminkt door hun lippen af te snijden. Maker Jason Russell vertelt in de film tegen zijn 5-jarige zoontje wie de „slechterik” Kony is. „Hij heeft een leger en hij haalt kinderen weg bij hun ouders en geeft ze een geweer en dwingt ze om andere mensen te vermoorden. Ze willen niet doen wat hij zegt, maar hij dwingt ze slechte dingen te doen.”

Wie is Kony echt? Schrijver dezes was een van de weinige journalisten die de leider van het Verzetsleger van de Heer (LRA) heeft ontmoet. In 2006 ergens in het oerwoud op de grens van Zuid-Soedan en Congo. De paranoïde rebellenleider keek schichtig om zich heen toen hij uit de bush kwam voor vredesoverleg dat een einde moest maken aan de twintig jaar oude oorlog in Noord-Oeganda.

Kony ontwikkelde zich van misdienaar tot massamoordenaar. Hij vervolmaakte de tactiek van terreur en boekte daarmee zo’n succes dat legers van vier landen, sinds kort geassisteerd door honderd Amerikaanse militaire adviseurs, al jaren naar hem op zoek zijn. Zijn militaire rol is echter vrijwel uitgespeeld en de strijd tegen het LRA is geen prioriteit meer.

Het LRA is één van de meest bizarre en brute gevechtsgroepen van Afrika. Na de militaire coup in 1986 door strijders van de huidige president Museveni, vooral afkomstig uit Zuid Oeganda, vreesde de Acholi-stam in het noorden voor wraak. Onvrede over de „zuidelijke” regering van Museveni en marginalisatie van het noorden gingen de voedingsbodem vormen voor Kony.

Het occulte LRA komt voort uit de al even magische Beweging van de Heilige Geest van Alice Lakwena. Zij was bezeten door geesten die haar een religieuze missie gaven om Museveni’s regering te vervangen door een regime gebaseerd op de Tien Geboden. Haar beweging genoot een mate van volkssteun in het noorden maar werd in 1987 verslagen.

Kony nam de resten van de beweging over. Zijn LRA probeerde niet meer de steun van bevolking te krijgen maar maakte de noordelingen tot doelwit in zijn gevecht met Museveni. Door de strijd van het LRA was midden jaren negentig 80 procent van de noorderlingen naar vluchtelingenkampen verdreven.

Behalve de onvrede in het noorden droeg de in 2005 beëindigde oorlog in Zuid-Soedan bij aan het overleven van de LRA. De Oegandese president steunde Soedanese rebellen, die vanaf Oegandees grondgebied mochten opereren. Het Soedanese regime omarmde daarop Kony en bleef hem tot enkele jaren geleden steunen. Zonder die steun was de terreur van het LRA vermoedelijk eerder gestopt.

Kindsoldaten zijn goede soldaten. Dit geldt voor alle milities in Afrika. Ze volgen strikt bevelen op en zijn effectieve moordenaars. Het LRA heeft sinds 1987 zo’n 25.000 kinderen gekidnapt. De meeste zijn weer vrij, maar hun ziel is nog steeds gevangen door het LRA. Ze moesten na hun ontvoering wrede beproevingen ondergaan, waarna ze opgingen in een familieverband van strijders. Enkele LRA-leiders waren ooit zelf ontvoerde kinderen, gehard in wreedheid.

„Het is een sekte met bevelen die van boven komen”, vertelde Betty Bigombe, die namens de Oegandese regering jaren overlegde met het LRA. Ook voor haar viel het moeilijk te bevatten hoe een beweging vol kinderen, geleid door sadistische commandanten, zo lang Noord-Oeganda in gijzeling kon houden. „Kony vroeg me onlangs zorgzaam goed voor zijn zoon te zorgen, een middelbare scholier in de stad Gulu. Hij maakt zich zorgen over drugs en aids. Een kindermoordenaar die me dat vraagt. Wat gaat er om in zijn hoofd?”

Die vraag stelde de toenmalige bisschop van Gulu zich al jaren. Samen met traditionele leiders probeerde John Baptiste Odama sinds 1998 tot een vergelijk te komen met het LRA. „Dit soort spirituele bewegingen zijn niet uniek in Afrika, ze kwamen eerder voor in Congo en Tanzania”, legde hij uit. „Iedereen die zich afgewezen voelt, wordt agressief.”

In 2006 begon nieuw vredesoverleg met Kony. Zonder intrekking van de aanklacht van het Internationale Strafhof in Den Haag bleek echter geen akkoord mogelijk. Bij besprekingen in het oerwoud op de grens van Zuid-Soedan en Congo bleek Kony niet het hem toegeschreven charisma te hebben. Hij stamelde: „Ik wil bescherming om overal te kunnen gaan”. Sindsdien heeft Kony gekozen voor een leven van overleven in de ruwe regio van Congo, Zuid-Soedan en de Centraal Afrikaanse Republiek, het zwarte gat van Afrika.