Liever geen uitgummers

Vandaag krijgen 162.000 leerlingen uit groep 8 de uitslag van de Citotoets. Een hele operatie.

Verslaggever

Duiven. Achter ramen van gespiegeld glas lag op een bedrijventerrein in Duiven de toekomst van 162.000 kinderen opgestapeld in pallets. Hun toekomst, uitgedrukt in een cijfer, lag klaar per vijftigtal in onscheurbare enveloppen. Thermisch gefixeerde vezels van zuivere HDPE.

Maandag zijn de enveloppen verstuurd naar 6.200 scholen. Vandaag horen alle leerlingen van groep acht wat ze waard zijn. 530+ punten (vmbo-t), 538+ (havo) of 545+ (vwo). Het cijfer bepaalt hun zelfvertrouwen, hun vriendenkring, hun carrière, de reputatie van de school. 85 procent van alle scholen in Nederland doet mee.

De postzending van afgelopen maandag is het sluitstuk van een enorme operatie die elk jaar begint in een bescheiden kantoortje met uitzicht op de A12 richting Arnhem. Cito B.V. te Duiven. Formulierverwerking sinds 1966. Te midden van autoschadebedrijven en hijs- en heftechniek.

De operatie begint als de drukker in januari honderdvijftig pallets toetsmateriaal aanlevert in het achtergelegen magazijn. Tot tien meter de lucht in reiken de honderdduizenden boekjes. Tien om tien stoppen uitzendwerkers de toetsboekjes in dozen.

Een ruime week voor de Eindtoets, dit jaar afgenomen op 7, 8 en 9 februari, stuurt het bedrijf de pakketten naar alle scholen. Per leerling drie opgavenboekjes, drie antwoordbladen, een bronnenboekje, het boekje wereldoriëntatie (facultatief), een handleiding voor de leraar en een retourenvelop. Een dag voor aanvang krijgt Cito B.V. nog weleens een telefoontje van een school: oh ja, eindtoets, helemaal vergeten. Per koerier stuurt het bedrijf de hele handel na.

De vrachtwagen van TNT bezoekt altijd op de vrijdag na de toets het kantoortje in Duiven. Een reusachtig laadruim vol met ingevulde antwoordvellen levert de vrachtwagen af. Dit is de dag dat rampspoed Cito B.V. bespaard moet blijven. Geen brand, geen lekkend dak, geen overval. Dan was het angstzweet van al die kinderen voor niets. Het is de dag dat Cito B.V. een beveiliger inhuurt.

Na binnenkomst begint het ‘inleesproces’: de antwoorden worden ingescand en zijn – eenmaal digitaal – veilig. Dan kunnen ze ter analyse naar het hoofdkantoor in Arnhem.

Het proces begint in Duiven met een tiental uitzendkrachten dat schoenen met stalen punten aantrekt en plaatsneemt achter grote witte tafels. De radio gaat aan, enveloppen met ingevulde antwoordvellen verschijnen op tafel. Driezijdig worden ze opgesneden en uitgevouwen zodat geen bladen achterblijven. Telefoons hebben de uitzendwerkers in kluisjes moeten achterlaten. Iedereen kent wel iemand die de toets net heeft gemaakt.

Natuurlijk zou het hele proces makkelijker kunnen. Je zou leerlingen de Eindtoets net zo goed op computers kunnen laten maken, scheelt een hoop werk. Maar liever deelt de leerkracht ouderwets de blaadjes uit.

Nog niet zo lang geleden was het vel van dik glad papier. Een groot, katoenachtig blad, met rode letter. Daarop vulden leerlingen hun antwoorden in. A, B, C of D. Gekreukte exemplaren kon de scanner niet lezen. Die gingen naar Ineke, belast met het inlezen van de bladen. Ineke pakte het strijkijzer. Nu is Ineke met pensioen en zijn de bladen kleiner, dunner. Hightechpapier. 100 gram.

De verbeterde inleesmachines laten het moderne papier toe, vandaar. Ze scannen de vellen niet meer optisch, maar digitaal. Vertel het niet verder, maar ze kunnen nu ook viltstift aan – potlood is nog altijd verplicht. En al is antwoordvakje A maar voor 8 procent gevuld, de machine ziet het.

Alleen op menselijk handelen is het systeem niet berekend. Kinderen kunnen zich tijdens de toets vervelen. Dan zijn bloemblaadjes rond het zwarte vierkantje in de hoek van het antwoordvel snel getekend. Jongens tekenen bloemetjes net zo vaak als meisjes.

Moeilijker vindt het systeem twijfelende, voorzichtige en zenuwachtige leerlingen. Met die emoties kan de Canon PR9080c niet veel. Het systeem houdt van kordate doordrukkers, niet van uitgummers. En zo belandt 10 tot 30 procent van alle antwoordbladen bij de afdeling Verifying, een medewerker van Cito B.V. die de onvolkomenheden opspoort.

Na analyse door psychometrici in Arnhem worden alle 162.000 leerlingen voorzien van een standaardscore tot 550. Voor 80 procent van hen is het de juiste voorspelling tot in het tweede jaar van de middelbare school. Daarna gaan hormonen een rol spelen. En daar weet de Canon PR9080c al helemaal geen raad mee.