Generatiedrama tegen de horreur aan de buitengrenzen

Terraferma. Regie: Emanuele Crialese. Met: Filippo Pucillo, Donatella Finocchiaro, Mimmo Cuticchio, Timnit T. In: 14 bioscopen

Het is al bijna een genre, de illegalenfilm. Variant één: we volgen de sympathieke illegaal op reis door een onderwereld van uitbuiting en zien het eelt op zijn ziel groeien. Variant twee: een onverschillige autochtoon wordt geraakt door het lot van de illegaal.

Het is een trans-Atlantisch genre, al heeft Europa een boeiender obstakel dan de Verenigde Staten. Daar staat dat eenzame hek in de woestijn om latino’s buiten te houden, hier arriveren illegalen vaak in wrakke bootjes. Als ze dood of halfdood aanspoelen op de stranden van Italië, Griekenland of Spanje, heb je als filmmaker meteen een schrijnend contrast: zwarte lijken tussen de ingevette en lallende badgasten. In Nicolas Provosts recente L’envahisseur spoelen ze aan op een naaktstrand.

Overvloed en onbehagen: in Terraferma speelt op het zwarte, vulkanische zand van het Siciliaanse eilandje Linosa. De visserij is op zijn retour, gladde zonen van knoestige vissers openen standtenten met stampmuziek en bouwen pa’s bark om tot een partyboot. Regisseur Emanuele Crialese wil de horreur aan de buitengrens van Europa aan de kaak stellen, met name Italiaanse schippers die illegalen laten verzuipen om geen gedonder te krijgen. Hij kiest daarbij voor generatiedrama waarbij opa staat voor een pure vissersmoraal (‘de wet van de zee’), vader en moeder voor opportunisme en geldbejag en de jeugd voor hoop.

De wat kinderlijke jongeman Filippo (Filippo Pucillo) gaat graag met opa Ernesto (Mimmo Cuticchio) uit vissen, maar wil ook merkkleding en een scooter. Op zee redden ze een groep Afrikaanse drenkelingen; de oude visser laat een zwangere Ethiopische bij dochter Giulietta (Donatella Finocchiaro) onderduiken. De politie straft Ernesto door zijn boot aan de ketting te leggen, dochter Giulietta is haar gast liever kwijt dan rijk. Kleinzoon Fillipo, verscheurd tussen de ruwe humaniteit van opa en de zelfzucht van oom en moeder, doet iets monsterlijks. Zal hij zich revancheren? En ontdooit de bitse Giulietta als een medemens een beroep op haar doet?

Is de paus katholiek? Terraferma lijdt aan een voorspelbaar script dat schools zijn moraal oplepelt. De tegenstellingen zijn schematisch: oud versus modern, toerist versus illegaal. Personages komen zo niet echt uit de grondverf.

Dat Terraferma toch best te verteren is, is toe te schrijven aan Crialese’s visuele brille. In Respiro (2002) legde hij buureiland Lampedusa adembenemend vast, hier filmt hij Linosa in al zijn droge, rafelige glorie. Al zijn shots van schoentjes van dode illegalen op de zeebodem te manipulatief, zeker met treurmuziek van panfluit en didgeridoo, een feestboot waar tientallen toeristen tegelijk vanaf duiken is een briljante vondst. Voor hen is water een feest, anders dan voor opeengepakte illegalen op hun zinkende wrakken.

p.6: interview Emanuele Crialese