'Bloeddiamanten bestaan nog steeds in Angola'

In Angola begon maandag een proces tegen diamant-bedrijven en hun militaire bestuurders. Rafael Marques de Morais verzamelde bewijs van ‘marteling en moord’.

Bloeddiamanten bestaan nog steeds, alle goedbedoelde inspanningen van overheden en de diamantindustrie ten spijt, waarschuwt onderzoeker en mensenrechtenactivist Rafael Marques de Morais. „En de beste komen uit Angola, terwijl de burgeroorlog al tien jaar voorbij is”, lacht hij door de telefoon vanuit Amerika. Het ‘Kimberley Proces’, een mechanisme dat is opgezet om te voorkomen dat conflictdiamanten westerse markten bereiken, is volgens hem een „farce” gebleken.

Maandag begonnen in de Angolese hoofdstad Luanda hoorzittingen in een door Marques aangespannen zaak tegen enkele omstreden diamantbedrijven en hun militaire bestuurders. Marques verzamelde voor zijn vorig jaar verschenen boek Diamantes de Sangue: Corrupção e Tortura em Angola (‘Bloeddiamanten: corruptie en marteling in Angola’) bewijslast van ‘misdaden tegen de menselijkheid’ rond de diamantindustrie in het noordoosten van het land. Na de deze week door hem opgetrommelde slachtoffers worden later ook prominente generaals met politieke connecties in de MPLA-partij van de sinds 1979 regerende president Dos Santos gehoord. De diamantsector is na de olie Angola’s belangrijkste bron van inkomsten.

Zelf was Marques tot gistermorgen voor wetenschappelijk werk in de VS. Hij vloog terug naar Luanda om de getuigen bij te staan. „De vrouw die als eerste is gehoord”, zegt hij, „heeft twee zonen verloren, de eerste in een groep van 45 mijnwerkers die in 2009 door regeringssoldaten levend werden begraven en de ander die door een privébewaker met een machete is doodgehakt. Ze kan niet goed lezen en weigerde in de rechtbank enige verklaring te tekenen totdat ik weer in Angola zou zijn. Ik moet wel terug nu.”

Had u verwacht dat de openbaar aanklager de zaak in behandeling zou nemen?

„Ik was verbaasd om eerlijk te zijn. Maar als de overheid deze aanklacht niet serieus zou nemen, dat had ik er een internationale zaak van gemaakt. Ze weten dat ik koppig ben: toen ik in 2000 onrechtmatig werd opgepakt omdat ik de president een dictator had genoemd, heb ik de zaak naar de VN-mensenrechtencommissie gebracht. Zo’n internationale blamage wilden de autoriteiten deze keer natuurlijk voorkomen.”

Maar gelooft u in een eerlijk proces?

„Nee, daar heb ik geen millimeter vertrouwen in. Maar het is belangrijk dat we staatsinstituties gebruiken om gerechtigheid te vinden. De nieuwe grondwet van 2010 geeft aan de president onevenredig veel macht en iedereen klaagt daarover. Maar er zijn nu ook mogelijkheden om misdaden tegen de menselijkheid te berechten. Burgers, zoals ik, moeten zo’n wet laten werken en laten zien dat niet alleen machtige mensen het rechtsysteem aan hun zijde hebben.”

Wat is de rol van die generaals die zijn opgeroepen?

„Er zijn negen huidige en voormalige generaals, blijkt uit mijn onderzoek, die vaak drie verschillende petten dragen. Ze hebben een inkomen uit het leger, maar zijn vaak ook grootaandeelhouder in de mijnbedrijven én in het private beveiligingsbedrijf Teleservice dat weer door de mijnbedrijven wordt ingehuurd. Het is een publiekprivaat samenspel zonder duidelijke grenzen. De president verstrekte de mijnconcessies om ze na de burgeroorlog tevreden te houden.”

Hoe kan het dat deze diamanten nog gewoon westerse markten bereiken?

„Bloeddiamanten zijn volgens de definitie van het Kimberley Proces stenen die rebellenbewegingen financieren, zoals het geval was bij UNITA tijdens de burgeroorlog in Angola. Maar sterven mensen in de handen van regeringssoldaten een mooiere dood dan in de handen van rebellen? Wie zijn ze bij het Kimberley Proces om te bepalen wiens bloed belangrijker is? De mensen die het Kimberley Proces leiden zijn medeplichtig aan het geweld in Angola. We hebben genoeg bewijs dat mensen gemarteld en vermoord worden als gevolg van de diamantwinning. Laten we dan niet over de semantiek praten.”

Er lijkt in het Kimberley Proces meer aandacht voor politieke en militaire inmenging in de diamanthandel in Zimbabwe dan in Angola. Waarom?

„In Angola zijn we zoveel beter en efficiënter in corrupte praktijken dan waar ook in de wereld. Zo hebben we de critici meestal buiten de deur weten te houden.”

Wie financiert deze zaak?

„Ik, en dat wordt een probleem. Ik wil dat deze mensen, de slachtoffers en nabestaanden van het geweld, in de rechtbank hun verhaal kunnen doen. Daarom heb ik voor vier mensen de reiskosten betaald. Maar de aanklager wil tien getuigen oproepen. Ik zal de autoriteiten vertellen dat ze dat zelf moeten betalen. Angola heeft tegenwoordig een economie van 100 miljard dollar en vertelt iedereen die het horen wil dat het geweldig goed gaat met het land. Als dat zo is, dan moeten ze voor zoiets over de brug komen.”