Alle Cito-kinderen zijn in de DR-9080c gegaan

Vandaag zijn de Cito-scores bekend geworden. Sinds 10 februari was het Cito bezig met de verwerking van de antwoorden. Daar is geen strijkbout meer bij nodig.

Achter ramen van gespiegeld glas ligt op een bedrijventerrein in Duiven de toekomst van 162.000 kinderen gestapeld op pallets. Hun toekomst, uitgedrukt in een cijfer, ligt klaar per vijftigtal in onscheurbare enveloppen. Thermisch gefixeerde vezels van zuivere HDPE.

Maandag zijn de enveloppen verstuurd naar 6.200 scholen. Vandaag hoorden alle leerlingen van groep acht wat ze waard zijn. 530+ punten (vmbo-t), 538+ (havo) of 545+ (vwo). Het cijfer bepaalt hun zelfvertrouwen, hun vriendenkring, hun carrière, de reputatie van de school. 85 procent van alle scholen in Nederland doet mee.

De postzending van afgelopen maandag is het sluitstuk van een enorme operatie die elk jaar begint in een bescheiden kantoortje met uitzicht op de rijksweg A12 nabij Arnhem. Cito B.V. te Duiven. Formulierverwerking sinds 1966. Te midden van autoschadebedrijven en hijs- en heftechniek.

De operatie begint als de drukker in januari 150 pallets aan vers toetsmateriaal aanlevert in het magazijn. Tot tien meter de lucht in reiken de honderdduizenden boekjes. Voor de leerlingen van groep acht, die nog snel de laatste faalangsttips krijgen, is het moment van prestatie nu onvermijdbaar. Tien om tien stoppen de uitzendwerkers van Cito B.V. de toetsboekjes in dozen.

Een ruime week voor de Eindtoets, dit jaar afgenomen op 7, 8 en 9 februari, stuurt het bedrijf de pakketten naar alle scholen. Per leerling drie opgavenboekjes, drie antwoordbladen, een bronnenboekje, het boekje wereldoriëntatie (facultatief), een handleiding voor de leraar en een retourenvelop. Een dag voor aanvang krijgt Cito B.V. nog weleens een telefoontje van een school: oh ja, eindtoets, helemaal vergeten. Per koerier stuurt het bedrijf de hele handel na.

De Cito-toets is altijd op een dinsdag, woensdag en donderdag. Op een maandag beginnen zou de leerlingen een stressvol weekend bezorgen. Nu kunnen ze die dag nog even voorbereiden en dan uitgerust en op tijd naar bed.

Dus bezoekt de vrachtwagen van TNT altijd op de vrijdag erna het kantoortje in Duiven. Een reusachtig laadruim vol met ingevulde antwoordvellen levert de vrachtwagen af. Dit is de dag dat rampspoed Cito B.V. bespaard moet blijven. Geen brand, geen lekkend dak, geen overval. Dan was het angstzweet van al die kinderen voor niets. Het is de dag dat Cito B.V. een beveiliger inhuurt. Een man die zijn portable dvd-speler openklapt en de hele nacht waakt over de toekomst van 162.000 kinderen.

Na binnenkomst kan het ‘inleesproces’ beginnen: de antwoorden worden ingescand en zijn – eenmaal digitaal – veilig. Daarna kunnen ze ter analyse naar het hoofdkantoor in Arnhem.

Het proces begint in Duiven met een tiental uitzendkrachten dat plaatsneemt achter grote witte tafels. De radio gaat aan, enveloppen met alle ingevulde antwoordvellen per school verschijnen op tafel. Driezijdig worden ze opgesneden en uitgevouwen zodat met zekerheid geen bladen achterblijven. Telefoons en tassen hebben de uitzendwerkers in kluisjes moeten achterlaten. Iedereen kent wel iemand die de toets net heeft gemaakt.

Natuurlijk zou het hele proces makkelijker kunnen. Je zou leerlingen de Eindtoets net zo goed vanachter computers kunnen laten maken, scheelt een hoop werk. Maar de school heeft liever papier. Met vijftig leerlingen achter beeldschermen krijg je rotzooi in de klas. Liever deelt de leerkracht ouderwets de blaadjes uit. Iedereen geconcentreerd achter een antwoordvel. Zeldzame stilte in het klaslokaal.

Nog niet zo lang geleden was het antwoordvel van dik glad papier. Een groot, katoenachtig blad, ietwat grauwig, met rode letter. Daarop vulden leerlingen hun antwoorden in. A, B, C of D. Moeilijker moet je het ze niet maken. Gekreukte exemplaren kon de scanner niet lezen. Die gingen naar Ineke, belast met het inlezen van de bladen. Ineke pakte het strijkijzer en stond soms een hele dag te strijken. Nu is Ineke met pensioen en zijn de bladen kleiner, witter, dunner, van lichter formaat. High tech papier. 100 gram zwaar.

De verbeterde inleesmachines laten het moderne papier toe, vandaar. Ze zijn slimmer geworden. Ze scannen de antwoordvellen niet meer optisch in, maar digitaal. Vertel het niet verder, maar ze kunnen nu ook viltstift aan – potlood is nog altijd verplicht. En al is antwoordvakje A maar voor 8 procent met potlood gevuld, de inleesmachine ziet het.

Alleen op menselijk handelen is het systeem niet altijd berekend. Kinderen kunnen zich tijdens de toets vervelen. Dan zijn bloemetjes, meestal ronde bloemblaadjes om het zwarte vierkantje in de hoek van het antwoordvel, snel getekend. Jongens tekenen bloemetjes net zo vaak als meisjes.

Moeilijker vindt het systeem twijfelende, voorzichtige en zenuwachtige leerlingen. Met die emoties kan de Canon DR-9080c niet veel. Het systeem houdt van kordate doordrukkers, niet van uitgummers. En zo belandt 10 tot 30 procent van alle antwoordbladen in een batch van 700 bij de verifier, een medewerker van Cito B.V. die met een computerprogramma de onvolkomenheden opspoort.

Na analyse door psychometrici in Arnhem worden alle 162.000 leerlingen voorzien van een standaardscore tot 550. Voor 80 procent van hen is het de juiste voorspelling tot in het tweede jaar van de middelbare school. Daarna gaan hormonen een rol spelen. Een fenomeen waar de Canon DR-9080c al helemaal geen raad mee weet.