Plastic fles, maar dan zonder statiegeld

Het kabinet en de verpakkingsfabrikanten willen af van het statiegeld op plastic flessen. Gemeenten vrezen extra zwerfafval en willen het systeem juist uitbreiden.

Gemeentes vrezen meer zwerfafval als het statiegeld op petflessen wordt afgeschaft. Foto Patrick Post / HH

Als het aan Joop Atsma ligt, wordt het statiegeld op plastic flessen afgeschaft, op zijn vroegst in 2014. Bedrijven en gemeenten mogen dan zelf bepalen hoe ze de zogenoemde petflessen gaan inzamelen. Dat schrijft de staatssecretaris van Milieu (CDA) in een brief aan de Tweede Kamer.

Atsma heeft hierover een akkoord gesloten met de verpakkingsindustrie en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG).

Nu worden de meeste plastic flessen bij supermarkten ingezameld, maar fabrikanten vinden dat te duur en inefficiënt. Een statiegeldfles kost de fabrikant 6 cent per stuk. In ruil voor het afschaffen van het statiegeld belooft de verpakkingsindustrie duurzamer om te gaan met verpakkingen, onder meer door minder (schadelijke) grondstoffen te gebruiken en het hergebruik van kunststof te laten toenemen van 42 procent nu tot 52 procent over tien jaar.

„Dat is ruim twee keer zo hoog als wat in Europa is afgesproken, dus we worden echt koploper”, zegt Cees de Mol van Otterloo, die namens het ‘verpakkende bedrijfsleven’ – de frisdrankfabrikanten, de supermarkten, Unilever, Heineken, maar ook non-food bedrijven als Blokker – aan de onderhandelingstafel zat. De Mol van Otterloo noemt het verstandig om „een systeem van de vorige eeuw” dat inefficiënt is en veel administratieve kosten met zich meebrengt, te vervangen en alle energie te richten op de ‘Plastic Heroes-campagne’. „U weet wel, dat oranje mannetje.”

Het doel van deze campagne, die in 2009 werd geïntroduceerd, is Nederlandse consumenten ertoe te zetten hun plastic verpakkingsafval te scheiden. Ofwel door het naar een speciale afvalbak te brengen of door ze thuis te verzamelen in een aparte afvalzak. De inzameling van kratjes en lege flesjes bier bij de supermarkt blijft gewoon bestaan.

Het statiegeldsysteem is omslachtig, vindt De Mol van Otterloo. „Als u een lege fles inlevert bij uw supermarkt, denkt u: zo, daar ben ik van af. Maar voor de supermarkt en de fabrikant begint het gedoe dan pas. Al die flessen moeten worden gescand en geteld, omdat de winkelier bij de fabrikant zijn kwartjes moet zien terug te krijgen.”

De gemeenten zijn aanmerkelijk minder enthousiast over het afschaffen van het statiegeld. „Fantastisch dat het bedrijfsleven duurzamer gaat inzamelen, maar wij willen eerst de resultaten zien. Het mag niet ten koste gaan van het milieu”, zegt een woordvoerder van de VNG.

Volgens haar is het akkoord dan ook geen „definitief akkoord”. Het wordt volgende week eerst voorgelegd aan de leden. Die spraken zich vorig jaar juni tijdens een ledenvergadering nog massaal uit voor behoud en zelfs uitbreiding van het statiegeldsysteem, 94 procent steunde een motie van die strekking. Tientallen milieuwethouders, onder wie die van grote steden als Amsterdam, Utrecht en Rotterdam, hebben onlangs een petitie ondertekend die juist voor uitbreiding van het statiegeldsysteem pleit. Ook kleine flesjes zouden eronder moeten gaan vallen. De petitie wordt aan de Tweede Kamer overhandigd.

Gemeenten zijn vooral bang voor extra zwerfafval, ook al is in het akkoord afgesproken dat ze daarvoor jaarlijks 20 miljoen extra krijgen van de verpakkingsindustrie. Volgens de VNG zijn gemeenten nu zo’n 200 miljoen per jaar kwijt aan zwerfafval. Ook supermarktdeskundige Gerard Rutte vreest voor „rondslingerende flessen. Het statiegeldsysteem is niet voor niets bedacht. Je moet op de een of andere manier zorgen dat mensen hun lege flessen terugbrengen naar de supermarkt.”

Staatssecretaris Atsma verwacht dat het wel zal meevallen met extra zwerfafval. Zijn woordvoerder: „Ga jij straks dan van die tweeliterflessen in het plantsoen gooien? Dat is het probleem niet. Het probleem zijn die kleine plastic flesjes die je bij een benzinestation kan kopen.”

Op dit moment wordt 95 procent van de petflessen teruggebracht naar de winkel. „Een goedwerkend systeem wordt nu om zeep geholpen omdat Atsma zijn oren laat hangen naar het bedrijfsleven”, zegt Tweede Kamerlid Esmé Wiegman van de ChristenUnie. Morgen debatteert de Kamer over het akkoord. De oppositie is kritisch. „Dit gaat ten koste van het milieu en de kosten voor zwerfafval zullen enorm toenemen”, zegt Wiegman. Zij wil het statiegeldsysteem juist uitbreiden.

Ook coalitiepartij CDA is bevreesd om „een goed systeem overboord te gooien terwijl het nieuwe alleen nog maar op papier bestaat”, zegt Kamerlid Marieke van der Werf. Ze wil het akkoord desondanks uitvoeren, maar het statiegeldsysteem voorlopig laten voortbestaan. Als het bedrijfsleven aan zijn verplichtingen voldoet, kan het statiegeld alsnog worden afgeschaft. De woordvoerder van Atsma erkent dat „enige zendingsarbeid” te verrichten is. „Maar het is een akkoord met wederzijdse voordelen. Gemeenten willen zelf kunnen bepalen hoe ze flessen inzamelen, en dat mogen ze straks.”

Supermarktdeskundige Rutte verwacht dat supermarkten een ander systeem gaan introduceren waarbij klanten die hun lege flessen terugbrengen een premie krijgen. Ook al hebben ze vooraf geen statiegeld betaald. „Statiegeld trekt klanten naar de winkel en zorgt dus voor extra bestedingen”, zegt Rutte. „Ook de klant wil het. Duurzaamheid is hot, mensen wíllen hun plastic flessen niet bij het afval zetten.”