Koe aan melkmachine, steenuil op de piano

Jan Musch (60) en Tijs Tinbergen (64) maken al ruim dertig jaar samen documentaires. Een keer wonnen ze een Gouden Kalf, voor Rotvos (2009), maar nog steeds zijn hun films niet zo heel erg bekend.

Aan de kwaliteit ligt dat niet. Het zou te maken kunnen hebben met het feit dat mensen er vaak slechts een bijrol in spelen, en dat het dan ook nog eens zelden om hun emoties gaat.

De documentaires van Musch en Tinbergen gaan voor het grootste deel over dieren, of liever: over natuur in Nederland. Dat onderwerp schreeuwt om hun ironische benadering, met soms wrede accenten.

Gisteren zond de rubriek Dokument (NCRV) hun zeer geslaagde laatste werk uit, getiteld Boeren burgers buitenlui, over natuurbeheer en „duurzaam boeren” in Amstelland. We zien eigenzinnige agrariërs, die scholeksterkuikens en pinken gescheiden houden en met trots praten over de in hun boomgaard nestelende steenuilen. Soms zit er een in de huiskamer op de piano, zo vertelt een boer.

Ook ontmoeten we recreanten, kinderen die nog nooit eerder een koe gemolken zagen worden, licht wantrouwige natuurbeschermers, jagers op ganzen en vossen, en heel kort voormalig milieuminister Jacqueline Cramer.

Maar de hoofdmoot van de film is de natuur in vier jaargetijden en spectaculaire verschijningsvormen, van bevroren snoek tot halsbandparkiet. De vormgeving is meeslepend en exotisch, vanaf de opening, waarin een wilde slechtvalk vanaf de nok van de Amsterdamse Rembrandttoren over de polder spiedt. De film wekt de indruk dat hij met een camera om zijn nek wegvliegt, maar dat moet welhaast een trucage zijn.

De kracht van de film zit ook in de snelle montage, die verrassende taferelen in hoog tempo achter elkaar zet. Het gaat vaak om impressies, van uitgeputte roeiers, een buizerdnest op de grond, het ringen van uilskuikens, een meeuw die een jonge haas vangt of het begraven van een duif door een boerenzoon.

Commentaar ontbreekt, de muziek is spaarzaam en een visie op het onderwerp mag de kijker vooral zelf ontvouwen. Het lijkt wel een beetje op een film van Bert Haanstra, maar dan in observerende, niet filosoferende stijl. Zelfs het beeldrijm ontbreekt niet, door de provocerende overgang van een topless recreante (keurig van achteren gefilmd) naar een close-up van koeienuiers.

De vlag van de stichting Beschermers van Amstelland meldt dat dit een land is van „boeren, burgers en buitenlui”. Een van de boeren zegt als vrijwilliger tijd te kunnen maken voor de natuurstichting, omdat zijn koeien in de stal aan een melkrobot staan. In de wei zouden ze hem meer tijd kosten. Leerzame tegenstelling in deze onbezoldigde ode aan de ‘natuur’.