Fascinatie voor het oude Rome bij Van Heemskerck

Maarten van Heemskerck; het oude Rome herleeft. Museum Boijmans Van Beuningen, Rdam. T/m 3/6. Inl.: 010-4419400, of www.boijmans.nl. ***

Meer dan duizend jaar voor Christus ontmoetten twee overgrootouders van de latere bijbelse koning David elkaar op een korenveld in Bethlehem. Het Oude Testament vertelt hoe de rijke grondbezitter Boaz zijn toekomstige vrouw Ruth leerde kennen. Als arme immigrante in Judea, raapte zij korenaren die na de oogst op zijn akker waren blijven liggen.

Een grote prent van de hand van de Haarlemse geleerde en kunstenaar Dirck Volkertsz. Coornhert uit het midden van de zestiende eeuw beeldt de episode uit. Links is Ruth te zien tegen de achtergrond van het korenveld waar mannen met sikkels aan het maaien zijn, en waar korenschoven worden gebundeld.

Maar het grootste deel van de voorstelling wordt ingenomen door een wijds, heuvellandschap dat nauwelijks lijkt te verwijzen naar het oude Israël. Het is bezaaid met bruggen, huisjes en, vooral, klassiek aandoende bouwsels en ruïnes. Rechts zit Boaz met de stadsoudsten bij de poort, die de vorm heeft van een Romeinse tempel. Duidelijk herkenbaar in de achtergrond zijn de overblijfselen van het zogenaamde ‘Septizonium’, een theaterachtige constructie die Romeinse keizer Septimius Severus omstreeks het jaar 200 had laten bouwen en die aan het eind van de zestiende eeuw zou worden afgebroken.

Coornherts ets is gebaseerd op een ontwerp van zijn stadgenoot, de schilder Maarten van Heemskerck (1498-1574). De voorstelling weerspiegelt diens fascinatie voor het antieke Rome.

De prent is te zien in een kleine tentoonstelling van prenten, tekeningen en een handvol schilderijen, die Museum Boijmans wijdt aan de klassieke invloeden in het werk van Maarten van Heemskerck. Die verbleef vanaf 1532 een jaar of vijf in Rome om studie te maken van de meesters van de Italiaanse renaissance en van de overblijfselen uit de oudheid. Een monument dat bijzonder tot zijn verbeelding moet hebben gesproken, was het Colosseum, dat was gebouwd onder keizers Vespasianus en Titus. Op een prachtig schilderij dat hij pas zo’n 15 jaar na terugkeer uit Rome maakte, heeft de dan 55-jarige kunstenaar zichzelf in half-figuur uitgebeeld tegen de achtergrond van het amfitheater. De indruk die de overwoekerde ruïne op Van Heemskerck moet hebben gemaakt, blijkt wel uit het mannetje op de achtergrond: zonder twijfel een portret van de kunstenaar als een jonge man, die een tekening van het gebouw zit te maken.

Museum Boijmans bezit een groot aantal tekeningen die Van Heemskerck in Rome heeft gemaakt. Je zou er meer van willen zien dan de weinige exemplaren die de expositie toont, zoals een blad met schetsen van bouwsels op de Palatijn, dat de kunstenaar halverwege kennelijk heeft omgedraaid zodat de bovenzijden van de ruïnes elkaar in het midden bijna raken.

Meer aandacht is er voor de verwerking van Van Heemskercks ontwerpen door tijdgenoten. Een weinig bekende graveur als Cornelis Bos, bijvoorbeeld, bracht drukbevolkte mythologische tekeningen van Van Heemskerck in prent. Maar ook de befaamde Antwerpsen prentenuitgever Hieronymus Cock baseerde zich op Van Heemskercks schetsen, toen hij een serie van 25 gravures met herkenbare Romeinse ruïnes op de markt bracht.

En het was via de schetsen van Van Heemskercks dat koning Davids arenlezende overgrootmoeder in haar fantasievolle antieke decor terechtkwam.