Tussenformatie in Catshuis - de dilemma’s van het onderhandelingsspel

De gedoogcoalitie trekt zich minstens drie weken terug in het Catshuis om het eens te worden over nieuwe bezuinigingen. Foto NRC / Roel Rozenburg

De komende drie weken – of nog langer – gaan de onderhandelaars van VVD, CDA en PVV met elkaar proberen 9 miljard van het overheidstekort van 4,5 procent in 2013 weg te werken. Wat is de beste strategie om eruit te komen?

In NRC Weekend zetten politiek redacteuren Herman Staal en Derk Stokmans dit weekend de dilemma’s van het onderhandelingspel op een rij.

Wie laat je meepraten?

Bij de tussenformatie in het Catshuis nemen de leiders van de partijen allen een secondant mee. Premier Rutte neemt Stef Blok mee, voor het CDA schuiven Maxime Verhagen en Sybrand van Haersma Buma aan en Geert Wilders heeft Fleur Agema naast hem zitten.

Iedereen laten meepraten kan goedmislopen, maar op deze manier moeten tien ministers en elf staatssecretarissen lijdzaam afwachten. Staal en Stokmans:

“Het risico bestaat dat aan tafel afspraken worden gemaakt waar een minister helemaal niet mee kan leven. Daarop terugkomen bij de onderhandelingen levert irritaties op.”

Wie leidt de onderhandelingen?

Bij een formatie is dat duidelijk: eerst de informateur(s), later de formateur/toekomstige premier. Voor een tussenformatie bestaan geen formele regels. De premier leidt nu de gesprekken, maar hij heeft een dubbelrol, hij is voorzitter én VVD-leider.

“Maar kan een premier echt onafhankelijk zijn? PvdA’ers vonden destijds dat Balkenende zich bij de gesprekken wel degelijk vooral CDA’er toonde. Sommige VVD’ers maken zich nu juist zorgen dat Rutte misschien té zeer gericht is op consensus. De premier kan in het ‘teambelang’ zijn eigen partij wel eens uit het oog verliezen.”

Hoe los je de echte conflicten op?

Hoewel de onderhandelingen in hoofdzaak over geld gaan, komen er meer onderwerpen aan de orde. Zo kan het zijn dat Wilders in ruil voor financiële offers nog strengere asielwetgeving wil, of verdergaande aanpassingen van het strafrecht. Maar wat doe je als je er echt niet uitkomt?

“Dan boek je een post in die je omschrijft met een ‘multi-interpretabele formulering’, en hoop je dat de onenigheid op een later moment oplost. Met alle risico’s van dien. CDA en PvdA kregen in 2008 grote ruzie over het ontslagrecht doordat dit in de formatie niet waterdicht geregeld was. Maar bij harde bezuinigingen ligt de uitweg van vage formuleringen niet open. Iedereen zal moeten slikken.”

Hoe openlijk voer je de onderhandelingen?

De zes onderhandelaars vergaderen in het Catshuis, de officiële residentie van de minister-president. Ze kunnen zich in hun dienstauto met geblindeerde ramen langs de journalisten laten rijden. Toch kan deze volledige beslotenheid ook tegenwerken, schrijven Staal en Stokmans.

“De continue stroom vragen van de media en de eigen achterban (niet alleen ministers en Kamerleden, maar ook al dan niet prominente partijleden) heeft een sterk zuigende werking. Het beest moet worden gevoerd. Toen tv-journalist Ferry Mingelen eens voorbij werd gereden zei hij in de uitzending: „Het zijn altijd mensen in Rijksauto’s, die wij betalen, die hun raampje niet even opendoen.” Zo kan het beeld over de besprekingen de verkeerde kant op kantelen.”

Hoe bewaak je het partijbelang?

Een politicus die toegeeft ten gunste van het compromis is in de beeldvorming vaak de verliezer. Een oplossing is om dat compromis als overwinning te presenteren.

“Dan moet je er wel als eerste bij zijn, om het onderwerp van een voor jouw gunstige context te voorzien. Dat is de taak van politiek adviseurs en woordvoerders. Zij gebruiken hun journalistieke netwerken om anoniem en selectief details uit de onderhandelingen naar buiten te brengen.”

Hoe voorkom je teleurstellingen?

Het vaststellen van een deadline, zoals de drie weken die de onderhandelaars van nu in eerste instantie hadden genoemd, is zeer gevaarlijk. Staal en Stokmans:

“Eigenlijk mocht Balkenende IV best trots zijn op het akkoord van 2009. Een van de oudste politieke taboes werd daarbij geslecht: de verhoging van de AOW-leeftijd. Maar door alle vertragingen en openlijke ruzies hebben de partijen nooit de lof voor hun succes gekregen. Toen een akkoord dreigde uit te blijven, haalde de Telegraaf zijn vetste letters van stal: Beschamend!”

Na de sombere CPB voorspelling van vorige week werd de deadline dan ook meteen genuanceerd door de verschillende onderhandelaars. Verwachtingsmanagement heet dat.

Welke trucs pas je toe?

Je tegenstanders uitputten is een bekende truc. Piet Hein Donner kon eindeloos doorpraten zonder veel te zeggen. Net als Verhagen, weten de mensen die met hem onderhandeld hebben. Een streek die de voorzitter kan uithalen: zorgen dat er geen eten komt.

“Volgens een CDA-bron gebeurde dat in 2009 op de laatste avond in het Catshuis. De voorzitters van de vakcentrale FNV en werkgeversclub VNO-NCW zouden alleen pinda’s hebben gekregen, opdat ze zouden instemmen met de laatste details in het plan voor de verhoging van de AOW-leeftijd.”

Lees het hele artikel en meer achtergronden bij de tussenformatie in NRC Handelsblad of de digitale editie.