Naaldbomen overleefden IJstijd

Drie kilometer ijs lag er 10.000 jaar geleden bovenop Noorwegen. Nu blijkt dat er toch ook nog naaldbomen groeiden. Ze handhaafden zich in ijsvrije enclaves.

[Parameter-Settings] FileVersion = 2000 Date/Time = 2008:10:02 10:57:50 Date/Time + ms = 2008:10:02,10:57:50:472 User Name = TCS User Width = 1030 Length = 1024 Bits per Sample = 8 Used Bits per Sample = 8 Samples per Pixel = 1 ScanMode = xyA0 AOTF (458) = 0.000000 AOTF (476) = 0.000000 AOTF (488) = 59.215686 AOTF (514) = 0.000000 AOTF (568) = 0.000000 AOTF (633) = 0.000000 PMT 1 = Inactive PMT 2 = Active PMT 2 (Offs.) = 0.392157 PMT 2 (HV) = 802.502250 PMT 3 = Inactive PMT 4 = Inactive PMT Trans = Inactive Barrier FW #4 = LP665 Detection Beam Splitter FW #3 = RSP660 Excitation Beam Splitter FW = RSP500 Hardware Type No. = 1.000000 X Scan Actuator = Active X Scan Actuator (Gain) = 1.560381 X Scan Actuator (Offs.) = -0.001100 Y Scan Actuator = Active Y Scan Actuator (Gain) = 1.560381 Y Scan Actuator (Offs.) = 0.000807 Z Scan Actuator = Inactive Z Scan Actuator (POS) = 0.000003 Scan Speed = 220.000000 Phase = -40.317460 Y-Phase = 0.000000 SP Mirror 1 (left) = 350.000000 SP Mirror 1 (right) = 381.000000 SP Mirror 1 (stain) = SP Mirror 2 (left) = 504.000000 SP Mirror 2 (right) = 655.000000 SP Mirror 2 (stain) = SP Mirror 3 (left) = 674.000000 SP Mirror 3 (right) = 748.000000 SP Mirror 3 (stain) = SP Mirror 4 (left) = 748.000000 SP Mirror 4 (right) = 800.000000 SP Mirror 4 (stain) = Objective = PL FLUOTAR 40.0x0.70 Order number (Obj.) = 506004 Numerical aperture (Obj.) = 0.700000 Refraction index = 1.000000 RoiScan = 0 IsSequential = unknown type MPShutter = 0 UVShutter = 0 VisibleShutter = 1 ScanMode = xyz Pinhole [m] = 0.000182 Pinhole [airy] = 1.001005 Size-Width [µm] = 160.217285 Size-Height [µm] = 160.217285 Size-Depth [µm] = 17.950179 StepSize [µm] = 0.000000 Voxel-Width [µm] = 0.156462 Voxel-Height [µm] = 0.156462 Voxel-Depth [µm] = 1.994464 Zoom = 1.560381 Scan-Direction = 1 Y-Scan-Direction = 1 SequentialMode = 1 Frame-Accumulation = 1 Frame-Average = 1 Line-Average = 1 Reso

Scandinavische sparren en dennen hebben de laatste IJstijd overleefd. De naaldbomen konden zich waarschijnlijk handhaven in een paar ijsvrije oases langs de Atlantische kust. Toen het ijs 10.000 jaar geleden begon te smelten, verspreidden de bomen zich van daar uit over Noorwegen.

Dat is de conclusie van een internationaal team van ecologen en genetici. Zij onderzochten het DNA van moderne sparren en dennen en dat van stuifmeelkorrels die millennia lang in sedimentlagen op meerbodems bewaard zijn gebleven. Vrijdag publiceerden zij hun resultaten in het wetenschappelijke tijdschrift Science.

Gedurende de laatste IJstijd was Scandinavië bijna volledig bedekt met ijskappen van soms wel drie kilometer dik. De ijsmassa strekte zich uit van het topje van Noorwegen tot aan Kiel, in het noorden van Duitsland. Alleen het Deense schiereiland bleef ijsvrij. Botanici gingen er van uit dat naaldbomen de ijsbedekking van Scandinavië niet overleefden.

Om te kijken of dat waar is bestudeerden onderzoekers het DNA van sparren uit honderd Europese bossen. Op basis van hun genen bleken de naaldbomen onder te verdelen in twee verschillende groepen. De ene groeit van Rusland tot in Duitsland, maar de andere is uniek voor het westen van Scandinavië.

De genetici dateerden het ontstaan van de Scandinavische groep op 200.000 jaar geleden, ver voor de aanvang van de laatste IJstijd. Een handvol Scandinavische sparren moet de IJstijd dus in ieder geval hebben overleefd.

Ook oeroude stuifmeelkorrels wijzen op de ononderbroken aanwezigheid van naaldbomen in Scandinavië. De onderzoekers boorden in bevroren meren naar sedimentlagen waarin stuifmeel bewaard is gebleven. Dat deden ze in Trøndelag in het midden van Noorwegen en op Andøya, een eilandje voor de noordwestelijke kust. In het meer op Andøya vonden de onderzoekers DNA van dennen in sedimentlagen van 22.000 jaar oud, en sparren-DNA van 17.700 jaar oud. In het meer bij Trøndelag troffen ze genetisch materiaal van 6.000 tot 10.000 jaar oud aan.

De Noorse kust was waarschijnlijk de plek waar de overlevers de IJstijd uitzongen, concluderen de onderzoekers. Het warme Atlantische zeewater moet hier het ijzige klimaat wat getemperd hebben. Bovendien kwam het ijs lang niet altijd ver en hoog genoeg om de eilandtoppen compleet te bedekken.

Nunatak, noemen de Inuit deze ijsvrije uitsteeksels. Als op eilandjes in een zee van ijs, konden naaldbomen hier hun hoofd boven water houden.