Laat je niet leiden door nare stereotypen

Gebruik van shampoo en plastic bekers tast de viriliteit aan, waardoor verhoudingsgewijs steeds minder jongens worden geboren. Kennelijk weten krantenlezers dat al jaren, maar nu kom ik er zelf ook achter, want de Internationale Vrouwendag komt eraan en ik doe onderzoek naar de vrouw in de maatschappij.

Wat is het toch leerzaam om af en toe diep in een onderwerp te duiken! Ik lees bijvoorbeeld dat chemische middelen niet alleen bij mensen de testes en fallus verzwakken, maar ook bij hengsten, rammen, bokken, stieren; zelfs mannelijke krokodillen hebben te lijden onder een gebrek aan testosteron door pesticidengebruik.

Het tegenovergestelde is al net zo goed wetenschappelijk bewezen: niet het percentage jongens, maar het percentage meisjes neemt af. Dit verschijnsel schrijven onderzoekers toe aan nucleaire straling, aan oestrogenen in spruitjes en aan de manier waarop fruittelers werken.

Om deze tegenstrijdigheid op te lossen, heeft een derde groep wetenschappers een metastudie verricht, en daarbij is definitief vastgesteld dat zowel het percentage jongens als het percentage meisjes vermindert. Heel fijn, zo weet ik dus nog steeds niet wat het effect is van shampoo en spruitjes op de positie van de vrouw in de maatschappij.

Als de feiten al zo moeilijk te achterhalen zijn, hoe moeilijk is het dan wel niet om een betrouwbare interpretatie te vinden! Doe je onderzoek naar vrouwen, dan hoor je tegelijkertijd dat er te veel en te weinig van zijn, dat ze te weinig werken, te veel werken, te weinig trouwen, te veel trouwen, en vooral met de verkeerde man. Virginia Woolf, die in Een kamer voor jezelf alles al heeft gezegd wat er over het onderwerp te zeggen valt, kwam tot de conclusie dat er geen touw aan valt vast te knopen.

Toch lees je voortdurend boude beweringen over de vrouw. En het nadeel van die boude beweringen is dat ze een vormend effect hebben: mensen gaan zich ernaar gedragen. Hoewel je met goed fatsoen geen algemene uitspraken over vrouwen kunt doen, zie je bij talkshows altijd weer statistici aanschuiven met de bewering dat intelligente vrouwen niet willen baren. Waarna iedere vrouw die slim wil lijken zich wel twee keer bedenkt.

Dat verschijnsel gaat niet alleen op voor vrouwen, het is breder. Zo laten Ernst Kris en Otto Kurz in een klassiek boek over kunstenaarsbiografieën – Die Legende vom Künstler: Ein geschichtlicher Versuch – zien dat een biografie niet alleen het leven van een individuele kunstenaar beschrijft, maar ook fungeert als een scenario voor kunstenaars die daarna komen. Die stappen in het scenario en gaan ernaar leven: Kris en Kurz noemen het verschijnsel geleefde biografie, Gelebte Vita.

Gelebte Vita: vrouwen laten zich op hun kop zitten door stereotypering, economiestudenten gaan zich halverwege hun studie als calculerende economen gedragen, internetgebruikers gaan door filterbubbels steeds meer op zichzelf lijken en kunstenaars worden door de aloude clichés over krankzinnige kunstenaars steeds gekker. Veel schrijvers zijn alleen al door het verschijnsel van de Gelebte Vita aan de drank geraakt.

Het verschijnsel van Gelebte Vita valt ook gemakkelijk te herkennen in het dagelijkse nieuws. Als directeur Erik Staal eerst woningbouwvereniging Vestia bijna failliet laat gaan en dan bij zijn vertrek 3,5 miljoen euro meekrijgt, stappen hij en Vestia in een hufterig scenario dat klaarligt voor bestuurders van corporaties. In dat scenario is het volkomen normaal dat je de miljardenschade die je veroorzaakt afwentelt op laagbetaalden. En er zelf met een paar miljoen euro vandoor gaat.

Laatst zat ik aan tafel met bankiers die het verschijnsel van de Gelebte Vita omschreven als „de kosten van transparantie”. Omdat transparantie vereist dat de beloning van topmensen openbaar is, richten ze zich allemaal op het algemene scenario en eisen ze een hogere beloning dan ze zonder die transparantie zouden vragen. Mijn overbuurman keek me trouwhartig aan en zei: „Ik verdien zeven ton, maar voor de helft zou ik het ook doen.” Die zin galmde nog lang in me na.

Nu kun je dat verschijnsel van de Gelebte Vita natuurlijk ook ten goede aanwenden. Je kunt zorgen dat er een verstandig scenario klaarligt. De grote schrijver Thomas Mann, gefascineerd door het begrip van Kris en Kurz, wilde met opwekkende verhalen tegenwicht bieden aan het antihumane denken van zijn tijd. Wij kunnen gemakkelijk hetzelfde doen. Ethiek doceren, zodat economiestudenten wijze economen worden. De deugd van de rechtvaardigheid herwaarderen, zodat bestuurders niet meer geld claimen dan ze verdienen.

En vrouwen? In het algemeen valt er niks zinnigs te zeggen over vrouwen. Wel is het de gewoonte, zegt Virginia Woolf, dat een vrouw die voor en over vrouwen spreekt, afsluit met iets zeldzaam onaardigs. Vrouwen hebben nu eenmaal een hekel aan vrouwen – women dislike women. Maar zelf weet Woolf niets onaardigs te verzinnen; ze denkt over de meeste vrouwen eigenlijk best opwekkende dingen. En ik aarzel het te zeggen, maar dat geldt voor mij ook.