Gedeelde post is halve post

Anton Valens laat zielige ‘ postvrezers’ langzaam ontluiken in Het boek Ont. Een onweerstaanbare en geestige roman.

Recensent Nederlandse Literatuur

‘Ik maak jouw post open en jij de mijne. Samen bergen we het op. Gedeelde post is halve post.’ Zo luidt de oproep die het leven van Isebrand Schut zal veranderen, al heeft de hoofdpersoon van Het boek Ont, de nieuwe roman van Anton Valens, daar aanvankelijk geen idee van. Isebrand is dan nog een moedeloze loser, een dertiger in wiens leven alleen het uitzicht volmaakt is: hij woont tegenover de A-Kerk in Groningen. Ooit studeerde hij biologie, waardoor hij nu veel weet van veertig verschillende grassoorten. Inmiddels is hij ontslagen bij een callcenter, zit hij onder de plak bij zijn moeder en uiteraard is er geen vrouw die naar hem omkijkt. Op straat durft hij mensen niet te groeten. Hij werkt als toiletbeheerder in ‘de metro’, een ondergrondse wc op de Grote Markt.

Tot hij in een café ziet hoe een man zich ontfermt over een brief die zijn metgezel niet open wil maken en hem de gedachte van een AA voor postvrezers invalt. Er ontstaan door Isebrand enigszins gestructureerde bijeenkomsten met ‘persoonlijke doelen’ en een flipover. Vrouwen melden zich niet: dit is de wereld van ontwapenende mannen op de rand van mislukking, die steeds minder tijdelijk op een cavia-opvangboerderij logeren of die tevergeefs proberen zich te ontdoen van de wietplantage die een vage kennis op hun verdieping heeft ingericht. Hier wordt shag gerookt, bier uit blik gedronken – van masturberen komt het amper nog.

Het boek Ont is het soort roman waarin dan een grote ontmoeting volgt, van een man met een sportauto die alles op stelten komt zetten. Deze man, Cor Meckering, praat over zichzelf als ‘de BV’ en bulkt van het geld, een fortuin waarin hij Isebrand met mate laat delen. De woning aan het A-Kerkhof wordt de brievenbus van de bv (ook Meckering is een postvrezer) en Isebrand assisteert zijn nieuwe vriend bij het concipiëren van Het boek Ont, een werk over de betekenis van het voorvoegsel ont.

Langzaam ontwikkelt er zich iets goeds in het leven van Isebrand: hij groet iemand op straat, schraapt beetjes zelfvertrouwen bijeen en merkt dat zijn leven hem geleidelijk minder ontglipt dan voorheen. Geleidelijk, want in tegenstelling tot Valens’ schitterende novelle Vis van drie jaar geleden is Het boek Ont niet bijster plot driven. Dat kun je jammer vinden, maar veel gelegenheid om daarover na te denken krijg je niet. Daarvoor schrijft Valens veel te goed en veel te geestig. Vaak net zo omslachtig als zijn held Isebrand in het leven staat, maar steeds melodieus formulerend en inzoomend op het ongemak en de heilige ernst van zijn personages. Of het nu gaat om hoe Meckering oreert over niets of de overgave waarmee de beheerder van de openbare wc een nieuw systeem van wc-rolophanging bepleit, Valens beschrijft het met doeltreffende ingehouden ironie.

De onweerstaanbaarheid van Het boek Ont zit allereerst in de ijzeren regelmaat waarmee Valens je eens in de zoveel pagina’s laat grinniken – daar kan geen cliffhanger tegenop. Maar daarbij komt de subtiele manier waarop zijn zinnen verwijzen naar het grote geheel van de roman. Veel zinnen stikken van de verwijzingen, naar het A-Kerkhof in Monopoly bijvoorbeeld. Ongetwijfeld ook naar noordelijke klassiekers die ten zuiden van Zwolle niet worden ontdekt, en zeker wanneer Valens schrijft: ‘Hij merkte dat hij was opgestaan en rondjes door de kamer liep, achtjes om precies te zijn, een tweede blik bier in zijn hand. Ik moet iets dóén, schreeuwde een stem in zijn hoofd, ik moet ontvlammen want anders ontplof ik.’

Ontvlammen, ontploffen – we hebben het niet zomaar over Het boek Ont. Meckering zoekt de betekenis van het voorvoegsel in het negatieve (ontaarden, ontharen, ontluizen), Isebrand juist in ont als begin (ontvlammen, ontbijten – het begin van het bijten). En inderdaad is Het Boek Ont het verhaal van hoe voor de een eindigt wat voor de ander begint.

Anton Valens: Het boek Ont. Augustus, 352 blz. € 19,99