Digitale vijand van Poetin

Vladimir Poetin krijgt in zijn derde termijn als president te maken met een nieuw Rusland: er is een digitale samenleving ontstaan die ongrijpbaar is voor het Kremlin. Hoe lang blijft de onvrede op de netwerksites virtueel?Chris Hensen

Illustratie Fokke Gerritsma

Bij de Russische presidentsverkiezingen van zondag was de belangrijkste opponent van de gedoodverfde winnaar Vladimir Poetin niet van vlees en bloed, maar van plastic en elektronica; een display, een chip, een batterij en waarschijnlijk veel koperdraadjes en weerstandjes.

Een van de beste softwareprogrammeurs van Rusland, Aleksej Tsjitsjakov, bekend om zijn ‘computergedreven activisme’, had voor de verkiezingen een app ontwikkeld waarmee de Russische kiezer realtime aangifte kon doen van frauderende stemlokaalvoorzitters, spookstemmen en intimidatie door agenten van de FSB, de geheime dienst.

Binnen enkele uren stroomde het online meldpunt vol filmpjes en foto’s van smartphoneminnende Russen die een bijdrage wilden leveren aan de democratische ontwikkeling van hun land. Op het Russische internet ging de actie viral: op blogs en sociale netwerksites werd nergens anders over gesproken.

Harde bewijzen van fraude zullen Poetin er allicht niet van weerhouden om voor de derde keer aan te treden als machtigste man van Rusland. Toch vormt de omvangrijke digitale resonantie van de actie een onheilsbode voor Poetin 2.0. Het toont hoe fundamenteel zijn land is veranderd sinds hij het stokje vier jaar geleden tijdelijk overdroeg aan zijn protegé Medvedev. In die tijd is een parallelle, digitale samenleving ontstaan – misschien wel met dank aan Medvedev, die een passie voor iPads heeft en er op los twittert.

Aan het begin van Poetins eerste termijn, in 2000, was internet niet wijd verbreid. Nu zijn er ruim 52,9 miljoen Russen online: 40 procent van de bevolking. De Russen zijn de actiefste internetters van Europa. Ze spenderen meer tijd op sociale netwerksites dan West-Europeanen en er zijn bijna net zoveel Russen die Facebook gebruiken (13 miljoen) als dat er Nederlanders zijn. ‘Inheemse’ netwerksites, zoals VKontakte, de Russische variant van Facebook, zijn razend populair. Het aantal gebruikers van het populaire blogplatform LiveJournal is sinds 2007 van 1,3 miljoen naar 5,8 miljoen gegroeid. Volgens het Russische onderzoekinstituut Levada gebruikt 44 procent van de Russen internet als belangrijkste nieuwsbron, mede omdat recentelijk de controle op de laatste vrije media is opgevoerd.

Het internet is het voornaamste medium geworden voor Russen om kritiek te uiten op de autoriteiten en waar politiek debat wordt gevoerd. Dat gebeurt steeds serieuzer. Een groeiend aantal bloggers durft corruptie te onthullen, zoals Aleksej Navalny doet. Vorig jaar herfst werd ridus.ru opgericht, waar burgers zelf nieuwsartikelen aanleveren. Deze burgerjournalistiek is zeer succesvol, dagelijks trekt de site 150.000 bezoekers. Via internet worden tegenwoordig zelfs verkiezingscampagnes gevoerd – iets waarvan Poetin doorgaans zegt dat die hem alleen maar afleiden. Een sexy Russische popzangeres nam een filmpje op waarin zij haar volledige toewijding aan Poetin verklaarde. Dat werd onmiddellijk gevolgd door een filmpje van een andere diva, Ksenia Sobtsjak, de Russische Paris Hilton, waarin ook zij haar „liefde” voor Poetin verklaart. Maar als zij klaar is, zoomt de camera uit en zie je dat een man haar met een pistool dwingt tot de biecht. Beide filmpjes werden honderdduizenden keren bekeken.

Enkele weken geleden deed Poetin zelf zijn eerste voorzichtige schreden op internet, met de opening van een campagnewebsite. Hij kwam er niet goed vanaf. Op de plek waar burgers beleidssuggesties konden indienen, stond het binnen de kortste keren vol met verzoeken of hij wilde ophoepelen. Zijn ambtenaren hadden de regiefout pas een paar uur later door en hadden de grootste moeite om alle onwelgevallige reacties te verwijderen.

Anders dan de Chinese leiders heeft Poetin het internet niet vanaf het begin op slot gezet. Hij is ervan overtuigd dat je verkiezingen kunt winnen en de macht kunt behouden met televisie. De hoeksteen van zijn carrière is altijd de absolute controle over de televisiezenders geweest. Internet deed er niet toe. Dat zou weleens een taxatiefout kunnen zijn. „De geest is uit de fles, en het wordt heel moeilijk om die er nog terug in te stoppen, zei de prominente televisiejournalist Vladimir Pozner tegen persbureau AFP. Alsnog proberen blokkades op te werpen op internet, zou gemakkelijk een revolutie kunnen ontketenen, zei hij. Toen VKontakte openbaar maakte dat het Kremlin had geëist dat de site online-groepen die betrokken waren bij de anti-Poetinprotesten de toegang weigerde, leidde dat online tot grote verontwaardiging. De FSB zag zich zelfs genoodzaakt excuses aan te bieden.

De virtuele samenleving is nu nog amorf. Veel mensen zetten de politieke betrokkenheid die ze via internet tonen niet om in daden. Op Vkontakte en LiveJournal zijn vele malen meer ontevreden Russen dan er de straat opgingen. Maar de digitale wereld kan gemakkelijk overlopen in de echte. Dat bewijzen de massaprotesten van afgelopen weken. „We staan pas aan het begin”, twitterde activist Aleksej Navalny enkele weken geleden.