Als je niet terugbetaalt, halen ze je gordijnen weg

Waarschuwen dat geld lenen geld kost, kun je net zo goed laten, volgens antropoloog Erik Bähre. En microkredieten zijn bepaald niet zaligmakend. Bähre (1969) doet onderzoek in Zuid-Afrika en is docent culturele antropologie en ontwikkelingssociologie aan de universiteit van Leiden.

Geld lenen kóst toch geld?

„Zeker, maar die kennis is meestal het punt niet. Ik ken iemand die jaren in de schuldsanering heeft gezeten, nadat ze haar hele inrichting op afbetaling had gekocht. Die wist dus echt hoe het zat. Vervolgens was ze er nét uit, kreeg een nieuwe vriend, en ja: daar hoorden dan toch weer nieuwe meubeltjes bij.

„Er zijn een paar dingen veranderd. Ten eerste is het taboe op iets kopen terwijl je het eigenlijk niet kunt betalen grotendeels verdwenen. Eén, twee generaties geleden deed je dat niet. Daarnaast zijn aanzien en status afhankelijker van geld geworden. Vroeger had alleen een kleine elite veel. De financiële markt is heel actief geworden met allerlei producten. Van hypotheken tot de comfort card waarmee je in heel veel winkels op afbetaling kunt kopen.”

Met als gevolg heel veel schulden.

„Precies. De meeste mensen denken dat economie over geld gaat en waardenneutraal is. Maar er zitten hele sterke morele kanten aan. Hier zien we schulden als een groot probleem. Maar we zijn er heilig van overtuigd dat het met arme mensen juist beter gaat als ze geld lenen. Aan de bedenker van microkredieten hebben we zelfs de Nobelprijs uitgereikt.”

We meten met twee maten?

„Wanneer bij leningen of verzekeringen groepssolidariteit het onderliggende mechanisme is, dan kleven daar serieuze bezwaren aan. Omdat arme mensen geen onderpand hebben, zoals een huis of auto, worden ze gezamenlijk verantwoordelijk voor een lening. Als één lid niet terugbetaalt, moeten de anderen dat opvangen. Ik noem het reluctant solidarity: schoorvoetende solidariteit, die spanningen met zich meebrengt. Die kunnen hoog oplopen, tot aan zelfmoord toe. Ik heb in Zuid-Afrika meegemaakt hoe twintig vrouwen voor het huis van een vrouw die niet terugbetaalde gingen staan roepen. Weg is dan je goede naam. Daarna haalden ze de gordijnen van de ramen en de pannen uit de keuken om ze te verkopen. Ze schaamden zich rot, maar het moest toch.”

Wat kunnen we beter doen?

„Niet zo ge makkelijk meegaan in de gangbare ideologieën, en begrijpen dat ook sociale verbanden bij geld en lenen een grote rol spelen.” Lachend: „Het goede nieuws is dat we arme mensen inmiddels blijkbaar als redelijk verantwoordelijk zien. Vroeger waren het vooral luie nietsnutten.”

Woensdagavond spreekt dr. Erik Bähre over ‘Let op! Geld lenen kost geld!’. 19.30 uur. Lipsiusgebouw, zaal 003, Cleveringaplaats 1, Leiden. Gratis.