Santorum is ook linkse kerk

Het kan aanhangers van de Amerikaanse presidentskandidaat Rick Santorum helemaal niets schelen dat hun favoriet volstrekte nonsens beweert over euthanasie in Nederland – al helemaal als de gehate The Washington Post dat schrijft. De Santorumfans ontpoppen zich tot echte postmodernisten, voor wie dé waarheid niet bestaat, stelt Ian Buruma.

Illustratie Taylor Jones

Weinig mensen zal het ontgaan zijn wat de Amerikaanse presidentskandidaat Rick Santorum onlangs heeft beweerd over Nederland. Voor diegenen die het niet hebben gevolgd: volgens de strengkatholieke Republikein uit Pennsylvania zou 10 procent van de Nederlanders euthanasie ondergaan, waarvan de helft onvrijwillig. Oudere Nederlanders zijn zo bang voor een gedwongen dood dat zij armbanden dragen met de wat vreemde tekst (maar zo staat het er echt): „Euthanaseer mij niet.”

Misschien komt het enigszins als een opluchting dat Nederland nu weer eens in het nieuws komt door een of andere krasse uitspraak van Geert Wilders en de zijnen over moslims, Grieken of Polen. Het beeld van Santorum over Nederland als een soort progressieve hel heeft iets ouderwets. Toch is het nogal hard aangekomen. Er zijn zelfs vragen gerezen of minister Rosenthal (Buitenlandse Zaken, VVD) geen klacht zou moeten indienen in Washington.

Overigens is in Amerika zelf de canard van Santorum vrijwel meteen ontzenuwd. Volgens The Washington Post was er geen enkel bewijs voor zijn beweringen. De krant vond het tekenend dat zijn campagneteam niet eens de moeite had genomen om al die onzin te verdedigen. In een tv- programma kreeg een Nederlandse verslaggever excuses aangeboden, uit naam van de Verenigde Staten.

Doet dit er ook maar iets toe? Kan het de aanhangers van Santorum iets schelen wat The Washington Post zegt? Hoogstwaarschijnlijk niet. Kritiek van de ‘elitaire’ pers kan gemakkelijk worden afgedaan als vijandige propaganda. Een blogger, Santorumsympathisant, bracht dit als volgt onder woorden: „Het spreekt vanzelf dat The Washington Post Santorum een pootje wil lichten.”

Dat een bewijsbare correctie van absolute leugens geen enkele indruk maakt, is zorgelijk. Zonder een redelijk goed geïnformeerd publiek wordt het benauwd in een liberale democratie. Het was altijd de taak van de kwaliteitskranten, en ook televisie en radio, om dit soort informatie te leveren. Niet dat alles wat in de kwaliteitspers verschijnt waar is – ook de beste kranten en programma’s maken fouten en de meeste kranten en bladen hebben bovendien een politieke kleur.

Toch steunt de beste journalistiek op een zeker vertrouwen dat redacteuren en journalisten althans proberen de waarheid zo dicht mogelijk te naderen. Daarom lezen mensen The Washington Post, The Guardian of NRC Handelsblad. Onzin filteren is tenslotte een van de taken van professionele journalisten. Daarop rust hun reputatie. Ook mensen die geen tijd of zin hadden om kranten te lezen, konden meestal ervan op aan dat de betere tv-stations trachtten redelijk objectief nieuws te brengen.

Misschien is dit nog niet helemaal verdwenen, maar het medialandschap is sterk veranderd. Populisten in de politiek en de media laten nooit na om de kwaliteitspers af te schilderen als propagandaorganen voor de ‘linkse elites’ die trappen op de gezonde gevoelens van het gewone volk. Santorum pretendeert, met enig succes, dat hij de ware stem is van dat gewone volk – dat wil zeggen van een overwegend blanke, strikt religieuze minderheid in de VS die werkelijk gelooft dat president Obama en alle Europeanen goddeloze socialisten zijn.

Het doet niet ter zake of het op enige waarheid berust wat Santorum beweert. Het gaat erom dat men voelt dat hij gelijk heeft, omdat zijn uitspraken bepaalde vooroordelen bevestigen.

Dit is op zichzelf geen nieuw fenomeen. Demagogen zijn er altijd geweest en een zekere scepsis ten opzichte van elites is niet altijd misplaatst, maar door de opkomst van internet is het wel steeds moeilijker geworden om waarheid te onderscheiden van nonsens. Het lezers- en kijkerspubliek is versplinterd. Mensen verschuilen zich meer en meer in kleine groepjes van gelijkgezinde geesten die hun meningen en emoties steeds weer terugvinden op blogs, in tweets en op websites. Er is geen enkele reden meer om kennis te nemen van andere geluiden. Waarom zou je? Dat is immers toch allemaal propaganda.

Zonder de filters van redacties en journalisten, die hun reputaties ontlenen aan een mate van integriteit, blijft er niets anders over dan opinies. Dat is wat we nu krijgen op het world wide web – een eindeloos aantal losse meningen, als elektronische graffiti gekrast in de blogosfeer.

Het idee dat alle waarheid relatief is, en alle informatie een weerspiegeling van bepaalde machtsverhoudingen, is trouwens ontstaan in kringen die heel ver staan van Santorum. De oorsprong hiervan ligt bij een aantal linkse intellectuelen die in de late twintigste eeuw met ‘postmoderne’ kritiek kwamen op het geschreven woord. We denken misschien dat wat we lezen in The New York Times of Le Monde berust of waarheid, maar in feite is alles wat in de burgerlijke pers verschijnt niets anders dan propaganda voor de klassebelangen van de bourgeoisie.

Een onafhankelijke mening bestaat volgens de postmoderne criticus niet. Objectieve waarheid is een illusie. Iedereen propageert op de een of andere manier klassebelangen. Het heeft dus geen enkele zin om de wereld te veranderen met een beroep op de waarheid. Waar het om gaat, is om met een alternatief verhaal te komen voor andere klassebelangen. Alles is politiek. Dat is de enige waarheid.

De kans is gering dat Santorum een lezer is van postmoderne theorie. Hij noemde een Obama een „snob”, omdat de president vond dat iedere Amerikaan de kans zou moeten hebben op hoger onderwijs. De postmoderne critici staan voor alles wat Santorum en de Tea Partyactivisten gruwelijk vinden – hoog opgeleid, seculier, lang niet altijd blank en doorgaans bewoners van de grote steden. Zij zijn, kortom, de linkse kerk.

Zoals wel vaker gezien, kunnen ideeën evenwel rare bokkesprongen maken. De blogger die de correcties van The Washington Post op Santorums Nederlandverhaal achteloos terzijde schoof, was een perfecte postmodernist. De meeste reactionaire elementen in de Amerikaanse provincie hebben zich ontpopt als de trouwste volgelingen van een obscure groep linkse intellectuelen in Parijs, Berkeley en New York. De wonderen zijn de wereld nog niet uit – maar daar word je ook niet vrolijker van.

Ian Buruma is schrijver en hoogleraar op Bard College, New York.