CPB als hofnar en hogepriester van een coalitie voor het blok

Een week duurt lang in de politiek. Dat heeft Coen Teulings ervaren. Maandag was de directeur van het Centraal Planbureau (CPB) de gebeten hond in Den Haag: hij pleitte in de Financial Times voor duurzame hervormingen, liever dan ingrepen die het begrotingstekort direct verlagen maar de economie niet verder helpen.

Waar bemoeit deze ambtenaar zich mee, siste de coalitie. Tot donderdag de CPB-ramingen kwamen en extra bezuinigingen van 16 miljard nodig bleken. In het kielzog van Geert Wilders („Wij zijn geen cijferfetisjisten”) versoepelden ook de fractievoorzitters van CDA en VVD hun geloof in de Europese 3%-norm. Had de hofnar toch mooi met Europese argumenten hun Canossaloper naar Brussel uitgerold.

De gedoogcoalitie staat voor het blok. Maanden in Europa iedereen gek gemaakt met een tekortnorm die door een sterke Eurocommissaris met Teutoonse soepelheid moet worden afgedwongen. De net herkozen EU-voorzitter Van Rompuy herinnerde er gisteren fijntjes aan. Het kabinet kon al maanden zien aankomen dat Nederland zelf niet ging voldoen aan die criteria. Wie dachten ze voor de gek te houden?

De traditie wil dat de Haagse politiek begrotingsproblemen na ampele discussie oplost door de accijns op benzine te verhogen. Deze week was verhoging van de btw het alternatief dat een glimlach op de gezichten bracht. Zelfs bij Diederik Samsom, kandidaat-PvdA-leider.

Btw-verhoging levert direct veel geld op, maar remt groeiherstel en lost geen fundamentele problemen op. Zoals de arbeidskosten die in Nederland vergeleken bij het succesverhaal Duitsland al een aantal jaren flink zijn gestegen. Bovendien profiteert Nederland veel minder van de bloei van China en andere opkomende economieën; de bulk van de Nederlandse export gaat naar Europese landen, in tegenstelling tot de Duitse maakproducten.

Even snelwerkend is bevriezing van ambtenarensalarissen en uitkeringen. Bij de politie en in het onderwijs voelt men daar nog niet zo veel voor. Het zeer kritische rapport van de Rekenkamer over de effectiviteit van politie en justitie en de invoering van een nationale politie maken de stemming bij de politie toch al prikkelbaar.

Voor de export helpt het pas als het bedrijfsleven meematigt. Werkgeversvoorzitter Wientjes bepleit dat in een heel pakket. Hij heeft een vergruisde vakbeweging tegenover zich, dus de kans op een nieuw akkoord van Wassenaar is klein. Voor de economie zou dat niet zo’n gek idee zijn. Hervorming van de woonmarkt, snellere verlaging van de AOW-leeftijd dan in 2020, beter onderwijs, meer innovatie, beperking van onzedelijke inkomensverschillen, terugbrengen van het overheidstekort, solidaire hervorming van de gezondheidszorg – of meer markt daarbij het antwoord is, blijft een onbewezen stelling.

Iedereen weet al maanden wat er moet, maar de geesten worden nu rijp gemaakt voor weken heronderhandeling van het regeerakkoord. VVD, CDA en PVV ‘willen eruit komen’, ‘het land kan zich nu geen verkiezingen veroorloven’. Zeker nu de PvdA weer intensief in gesprek is met zichzelf, is de coalitie aangewezen op zichzelf. Maar kunnen de drie partijen uit hun eigen logica stappen?

Tot nu toe wordt het land geregeerd door drie coalities: een conservatief-liberale voor veiligheid, rijden, roken en drinken, een ouderwetse CDA/VVD-coalitie voor zuinig begroten, gesteund door de PVV in ruil voor grillen die leiden tot aanhoudend reputatieverlies in het buitenland, en een EU/NAVO-coalitie waarin PvdA, GroenLinks en D66 de PVV vervangen.

Door het groeiend Europees verzet tegen de xenofobe en belerende aard van de eerste twee coalities staan VVD en CDA nu voor de vraag hoe lang de bijkomende schade van deze gedoogconstructie opweegt tegen de bezuinigingsvoordelen.

Wilders houdt hen met zijn taxatie van een fiftyfifty kans van slagen strak onder schot. Voor hem geldt: wat levert breken nu op versus doorgedogen en meeverantwoordelijk worden voor nog meer nare bezuinigingen? Vandaar de roep om snijden op ontwikkelingssamenwerking. Dat doet geen pijn – die geitenwollen sokken lust hij rauw.

In de tijd van verzuiling sloot Nederland compromissen via de toppen van de zuilen die elkaars verschillen erkenden. Uitruil op basis van bekende standpunten. Tegenwoordig zijn politieke verschillen eerder emotioneel dan ideologisch. Daardoor moeten moeilijke beslissingen genomen worden achter de façade van onvermijdelijkheden. Europa accepteert niet meer dan 3 procent tekort. Het CPB zegt dat we 16 miljard moeten vinden.

Maar wat zijn de visies van VVD, CDA en PVV op het publiek belang? Een ‘kleinere overheid’ of ‘een sluitende begroting’ zijn daarop geen antwoord, slechts middelen om vage noties als ‘een zelfstandiger burger’ dichterbij te brengen. Wat doet het CDA de komende weken met de medemenselijke partij-van-Peetoom?

Bij gebrek aan uitgewerkte ideologie of coherent compromis zal de coalitie grasduinen in de ambtelijke heroverwegingsadviezen die – zonder politieke instructie – zijn opgesteld onder Balkenende IV. Daarmee zijn het nog geen apolitieke keuzes. Economen, ambtenaren, de Europese Commissie en het CPB fungeren als hofnar, hogepriester en hakblok voor een politieke klasse die depolitiseert omdat zij politieke keuzes schuwt.

marc chavannes

U kunt de auteur e-mailen via opklaringen@nrc.nl