Brief over jojken

Het jojkzangen verdient beter: het heeft gevoel en noodzaak

Het artikel van Ivo Weyel over jojken (Lux, 26 februari) noodzaakt mij te reageren.

Weyel was met Martin Bril in Lapland. De denigrerende opmerkingen over de Sami – het volk dat Scandinavië bewoont ten noorden van de Poolcirkel – in zijn stuk zijn ronduit walgelijk.

Dit tekent wel het moderne toerisme. Weyel en Bril sliepen in een hotel, er was een reisleider en ze gingen naar een Lapse tent waar ze op rendiervellen lagen en naar jojkzang luisterden. Ik neem aan dat ze zijn afgezet in Rovaniemi, een grote Finse stad op de Poolcirkel. Reizen naar Lapland zijn momenteel erg ‘in’: een weekje Rovaniemi en men heeft Lapland ‘gedaan’. Een paar rendieren gezien en op een sneeuwscooter gereden! En het is de stad waar de Kerstman woont, met een eigen postkantoor.

Zo’n reisje heeft niets met het echte Lapland van Karasjok, Varanger, Guovdageaidnu of Biedjovaggi te maken. Het heeft niets van doen met het harde leven van de Sami, die op de toendra achter hun enorme rendierkudden aan moeten, die de witte eenzame winterwereld moeten overleven en die aan alle kanten worden bedreigd door de moderne tijd, maar zo veel mogelijk willen vasthouden aan hun eeuwenoude tradities.

Ik begrijp dat zo’n weekje heerlijke ontspanning is – gewoon even weg uit het eigen drukke leven – maar moet dat betekenen dat men geen enkel respect heeft voor de aldaar levende bevolkingsgroepen, deze met minachting bekijkt en zelfs de grond inboort?

Het jojkzingen – door de UNESCO tot officieel erfgoed uitgeroepen, maar volgens de schrijver lalalaladeuntjes waarvan hij giechelig werd – is ontzettend moeilijk. Bril en Weyel beseften de noodzaak van jojkzingen niet.

Elke Sami heeft zijn eigen jojk, die hij zingt als hij door de barre witte eenzaamheid op zoek is naar de rendieren. Het gezang verdrijft de eenzaamheid en klinkt tot heel ver.

Ergens, in de verte, kan die jojk worden gehoord door een andere Sami. Die kan aan de melodie horen wie daar ergens rondzwerft.

Er zijn elk jaar belangrijke jojk-wedstrijden in de week voor Pasen. De klederdracht van de Sami, dan gedragen, is onvoorstelbaar mooi.

Bril probeerde stukjes rendierhuid in zijn oren te stoppen. „Sommige culturen verdienen het om uit te sterven”, zei hij.

Tip: ga eens luisteren naar een cd van Nils-Aslak Valkeapää, de beste jojkzanger. Je voelt de kou, de eenzaamheid, de donkerte, maar ook de weidsheid van de prachtige natuur.

H.M. Mulders

Roelofarendsveen