Sciencefiction? Nee, dit is speculatieve fictie

‘Super Sad True Love Story’ is een tragikomische toekomstroman van Gary Shteyngart. Zijn beste tot nu toe.

Nederland, Amsterdam, 24-02-2012 Gary Shteyngart (born Igor Shteyngart; July 5, 1972) is an American writer born in Leningrad, USSR. Much of his work is satirical and relies on the invention of elaborately fictitious yet somehow familiar places and times. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Roger Cremers - 2012

NRC columnist en recensent

Anderhalf jaar al is Gary Shteyngart onderweg om over zijn nieuwe roman te praten, maar dat is aan niets te merken. De kleine schrijver van Super Sad True Love Story staat me energiek te woord in een hip Amsterdams hotel. „Tegenwoordig is een auteur steeds meer een artiest die voortdurend voor publiek optreedt. Een man die afreist naar een gat in New Jersey waar niemand die bij zijn gezonde verstand is ooit een voet zou zetten, om de vrouwen daar over te halen om toch vooral zijn boek te kopen. Maar je hoort mij niet klagen. Het betekent alleen dat ik in mijn leven in plaats van vijftien slechts tien romans zal schrijven.”

Super Sad True Love Story, dat zojuist in een Nederlandse vertaling verscheen, is Shteyngarts beste roman tot nu toe. Het is een liefdesverhaal dat zich afspeelt in het zieltogende Amerika van de toekomst. Het past in de traditie van dystopische (anti-utopische) romans als Orwells 1984 en Huxleys Brave New World. Met het verschil dat Shteyngarts roman behalve tragisch ook hilarisch is.

„Ik ben opgegroeid met het pessimisme van de Ashkenazi-joden”, vertelt Shteyngart. „De toekomst ziet er nooit rooskleurig uit. Maar toen ik mijn eerste roman schreef, stond het er met de wereld niet zo slecht voor. Clinton was president, het communisme was ter ziele en we wisten nog niet dat het leven in mijn geboorteland, Rusland, de nachtmerrie zou worden die het nu is. Mensen waren hoopvol. Maar deze roman verschijnt tien jaar later. Mijn eigen gevoel over de toekomst is niet optimistischer geworden. Toen ik op mijn zevende van Rusland naar Amerika verhuisde, dacht iedereen dat Rusland steeds meer op Amerika zou gaan lijken. Het omgekeerde blijkt het geval.”

U schetst een Amerika dat geregeerd wordt door één autoritaire politieke partij, financieel aan de rand van afgrond staat, volkomen afhankelijk is geworden van China. Het scherm heeft het woord verdrongen, het gaat alleen nog om uiterlijk, geld en kredietwaardigheid. Privacy bestaat niet meer.

„Ik dacht dat het allemaal over een jaar of tien, vijftien werkelijkheid zou worden. Wist ik dat het binnen twee maanden zou gebeuren! De volledig doorzichtige jeans die mijn vrouwelijke personages dragen, de OnionSkin jeans, zijn al op een Parijse catwalk gesignaleerd. Aanvankelijk wilde ik een meer reguliere sciencefiction roman schrijven, maar mijn redacteur merkte toen hij een vroege versie las subtiel op dat ik meer verstand had van fiction dan van science. Daarna heb ik me op mijn personages geconcentreerd, het liefdesverhaal van de middelbare Russische immigrantenzoon Lenny Abramov en de veel jongere Koreaanse immigrantendochter Eunice Park. Het verhaal speelt zich af in de nabije toekomst, maar dat kan morgen zijn of over twintig jaar. Ik zou het nu eerder speculatieve fictie noemen.”

Veel is herkenbaar. De personages die de werkelijkheid tot zich laten komen via het scherm van hun mobiele telefoon – in de roman ‘äppärät’ geheten – kunnen onder meer zien hoeveel geld iemand heeft en op welke plaats qua aantrekkelijkheid hij staat ten opzichte van de mensen in zijn omgeving. U voorspelde ook de Occupy-beweging.

„Je hoeft alleen maar je ogen open te houden. Je kon het zien gebeuren, de groeiende kloof tussen de één procent welgestelden en de rest, het verdwijnen van de middenklasse, het wegvallen van de industrieën. En de nationale vlaggen die steeds groter worden Ik heb een tijd in Italië gewoond en wanneer je het vliegtuig van Napels naar Hamburg neemt, kun je je niet voorstellen dat die twee landen door een unie zijn verbonden. Toen ik mijn eerste iPhone kreeg, raakte ik er meteen aan verslaafd, zoals de meeste mensen. Trouwens, in plaats van het äpparät had ik eerst een soort contactlens bedacht, waardoor je alle gegevens meteen op je netvlies kreeg. Maar dat vond ik te veel sciencefiction. Dit is reëler. Het is niet zo moeilijk om vanuit directe observaties een beeld van de toekomst te schetsen.”

Wat me moeilijk lijkt, is om zo’n sombere toekomstroman niet moralistisch te maken.

„Of sentimenteel! Humor is essentieel voor mij. Dat is ook de reden dat ik een wat eigenaardige positie in het Amerikaanse literaire landschap inneem. Literatuur bevindt zich in Amerika in een klein getto, apart van de commerciële fictie. Van dat laatste genre wordt verwacht dat het onderhoudend is, van het eerste vooral dat het je een diepere bevrediging geeft. Ik wil allebei. Ik wil dat mijn boeken heel erg onderhoudend zijn. Mijn favoriete boeken zijn de grote 19de-eeuwse Russische romans. Die werden door een breed publiek gelezen, terwijl ze ook iets over de wereld zeiden. Het werk van Toergenjev heeft bijgedragen aan het afschaffen van de feodale samenleving en tegelijkertijd ben je nieuwsgierig naar wat er met zijn personages gebeurt.”

Uw twee eerdere romans zijn uitzinnig. Maar Super Sad True Love Story is exact wat de titel belooft.

„Ik ben nooit een fervente patriot geweest, maar ik ging er altijd vanuit dat het wel goed zou komen met Amerika, of er nu een Democraat of een Republikein in het Witte Huis zat. Wat er ook gebeurde, we zouden er ons wel doorheen slaan. Dat geloof ben ik kwijt en het stemt droevig om de boel in elkaar te zien storten. In mijn roman Absurdistan beschreef ik de ondergang van een verzonnen land bijna met leedvermaak. Maar nu heb ik het gevoel dat mijn eigen huis in brand staat.”

Hoe is er in Amerika gereageerd? Ik kan me geen enkele andere Amerikaanse sombere toekomstroman voor de geest halen.

„Ah! De linkse media vonden hem geweldig. Die van rechts spuugden erop. De zogenaamde Bipartisan Party die in mijn roman aan de macht is, is natuurlijk gewoon de Republikeinse partij. Dat was ook een ironische manier om aan te geven dat het onderscheid tussen beide partijen is vervaagd, dat beiden zich enkel bekommeren om wat in mijn roman de ‘High Net Worth Individuals’ worden genoemd. De rest telt niet meer mee. Maar meer algemeen kun je zeggen dat men in Amerika langzaam maar zeker begint te beseffen wat er aan de hand is. Vóór 11 september 2001 stond het land zo los van de rest van de wereld. Men had geen idee wat er in het buitenland speelde en al helemaal niet wat wij daar uitspookten. Langzaam maar zeker begint een zeker realiteitsbesef door te dringen.”

Geldt dat ook voor de literatuur in dat ‘kleine getto’?

„Er zijn zeker schrijvers die ik hoogacht, maar bij veel romans en verhalen verveel ik me te pletter. Zulke schrijvers kijken niet voorbij de horizon van hun eigen beslommeringen. Wat me opvalt bij veel van de verhalen die mijn studenten aan Columbia University inleveren, waar ik lesgeef, is dat ze los lijken te staan van de hedendaagse werkelijkheid. Er komt geen mobiele telefoon of computer in voor! Dat ik zelf lesgeef, maakt me onderdeel van het probleem. Er is een veilige ruimte voor schrijvers zodat ze niet meer zoals Orwell naar de burgeroorlog in Catalonië hoeven af te reizen. Ze zijn omringd door andere schrijvers aan universiteiten in Noord-Florida of Zuid-Dakota aan wie ze hun werk voorlezen en erover praten. En ze leren de volgende generatie schrijvers net zo te schrijven als zijzelf. Er komen ieder jaar zo’n achtduizend officieel goedgekeurde schrijvers bij. Uitzonderingen daargelaten vind ik de meeste schrijvers verder afstaan van de alledaagse werkelijkheid dan het gemiddelde kamermeisje.”

De ongelijksoortige geliefden in uw roman schrijven ook aan een stuk door. Lenny in zijn ouderwetse dagboeken, Eunice in haar weblog en via de chat.

„Lenny staat het dichtst bij mij, maar vreemd genoeg had ik geen enkele moeite om mij de stem van Eunice eigen te maken. Waarschijnlijk omdat ik zoveel tijd in cafetaria’s op de campus doorbreng. Wanneer ik een meisje tegen een ander hoor zeggen: ‘Wazzup, ass hookah!’ dan denk ik, bedankt! Inderdaad Lenny en Eunice schrijven, net als iedereen tegenwoordig.

„Lezen, daarentegen, is in toenemende mate verdacht. Als je met een smartphone of computer in een openbare ruimte zit, dan toon je dat je verbonden bent met je omgeving. Sla je een boek open dan laat je zien dat je iemand bent die zelf zijn voorwaarden voor zijn bestaan schept. Voor steeds meer mensen is dat een angstaanjagend gezicht.”

Gary Shteyngart: Supertriest Waargebeurd Liefdesverhaal

De vertaling van Super Sad True Love Story is van Ton Heuvelmans. Lebowski, 436 blz. €19,90