Samsom moet een vrijage aangaan met Sap

Bij de PvdA gaat de discussie over linksaf slaan, in de richting van de SP. Dick Pels weet nog wel een betere partij ter linkerzijde waarmee de sociaal-democraten kunnen samenwerken.

Ik kon het niet meer aanzien en heb de tv uitgezet. Misschien moet ze maar uit blijven. Pauw & Witteman met Diederik Samsom, Matthijs van Nieuwkerk met Martijn van Dam, nog eens P&W met Ronald Plasterk – het ging alleen maar over hoe mannetjes overeind bleven tegenover andere mannetjes. In de inhoud was niemand geïnteresseerd. Alle tv-journalisten hebben het Huftermanifest van GeenStijl in hun binnenzak en spelen beurtelings ‘Rutgertje’. Hoe met diens laffe treiterij om te gaan is het belangrijkste televisie-examen geworden voor aanstormende politici.

De enige die een beetje inhoud toonde, is degene die niet meedoet aan de PvdA-race: Frans Timmermans. In zijn uitgelekte mail van twee weken geleden aan partijvoorzitter Hans Spekman en toenmalig partijleider Job Cohen waarschuwde hij dat de PvdA niet simpelweg linksaf moest slaan, in de richting van „SP light”. Het sociale contract van de verzorgingsstaat bevat volgens hem twee belangrijke „artikelen” – de mogelijkheid van sociale stijging voor mensen aan de onderkant en het bieden van „comfort” over de eigen positie en vooruitzichten aan de middengroepen.

Dit laatste is een essentiële voorwaarde voor het eerste. Het sociaal-democratisch beleid cirkelt immers al honderd jaar rond het scheppen en onderhouden van solidariteit vanuit de middengroepen. Dit markeert in Timmermans’ ogen een wezenlijk verschil met de „sociale sentimentaliteit” en het „gisteren-was-alles-beter” van de SP. De sociaal-democratie is een toekomstgerichte beweging. Ze omarmt de moderniteit ter bevordering van de spreiding van kennis, macht en inkomen.

Ik wil dit rompprogramma wat principiëler en uitvoeriger neerzetten, in een deels geleende formulering. Deze is afkomstig uit een ontwerptekst voor het verkiezingsprogramma van de Duitse politieke partij Bündnis 90/Die Grünen.

Het doel van sociaal rechtvaardige politiek is het scheppen van gelijke ontwikkelingskansen voor alle mensen. Vrijheid en gelijkheid zijn intiem verbonden. Gelijkheid is nodig om de vrijheid van ieder individu mogelijk te maken. Het doel van de sociale politiek is een naar boven ‘poreuze’, toegankelijke samenleving zonder sociale blokkades. Dit houdt een belofte van stijging in – niet van krantenjongen tot miljonair, maar wél zo dat voor allen de weg wordt geopend naar het sociaal-economische midden, ongeacht wat hij of zij maakt van de geboden kansen.

Niet alleen moet voor iedereen een leefbaar minimuminkomen worden gegarandeerd, maar ook moet iedereen toegang krijgen tot publieke goederen en instituties die voor een vrij en zelfstandig leven onontbeerlijk zijn. Behalve onderwijs en gezondheidszorg zijn dit arbeid, een schoon milieu, mobiliteit, sociale zekerheid en cultuur. Een politiek van financiële herverdeling is nodig die deze publieke instituties aanzienlijk versterkt, de kwaliteit verbetert en voor allen de toegang ertoe opent.

Een rechtvaardiger samenleving is misschien niet in het directe belang van de beter gesitueerden, maar wel in hun voordeel. Een groot onderling wantrouwen, vreemdelingenangst, criminaliteit en de dreiging van chronische ziekten staan sterk in verband met de mate van ongelijkheid in een land. Stress, depressie en burn-out vanwege statusdruk en de noodzaak zich in de maatschappelijke hiërarchie op te werken, vormen ook problemen voor de hogere inkomensgroepen.

Daarom staan wij voor een politiek van het ‘linkse midden’. Een middenklassepositie kan leiden tot een ellebogenmentaliteit en klein eigenbelang, maar ook tot inlevingsvermogen en solidariteit. We moeten de angst voor sociale neergang in de middenklasse serieus nemen en duidelijk maken dat iedereen profiteert van een naar het midden doorlaatbare samenleving. De sociale bescherming van de middenklasse gaat hand in hand met een strategie van opening van de middenklasse. Voor buitenstaanders willen wij de toegang tot het sociaal-economische midden openen. Degenen die het risico lopen sociaal af te dalen, willen we in dit midden vasthouden.

Het doel van een emancipatoire sociale politiek is positieve individualisering. Een nieuw systeem van basiszekerheid is nodig, dat creativiteit losmaakt en innovatie bevordert. Deze algemene basisverzekering moet zo worden ingericht dat ze mensen voldoende houvast biedt om de noodzakelijke ecologische en sociale modernisering van de economie ‘mee te maken’. Ze dient ook als opvangkussen van deze modernisering. We vragen van mensen veel flexibiliteit en veranderingsbereidheid. Net als gelijkheid en vrijheid zijn flexibiliteit en sociale zekerheid dus nauw met elkaar verbonden.

Zonder de verwijzingen naar klimaatpolitiek en uitdrukkingen als ‘groene rechtvaardigheid’, past deze agenda voor het ‘linkse midden’ van Bündnis 90/Die Grünen evengoed bij GroenLinks als bij een ‘Timmermanse’ PvdA.

GroenLinks en de PvdA zouden de as kunnen vormen van een nieuwe progressieve samenwerking. D66 wil niet links zijn en is het ook niet. Die partij heeft een dunne opvatting van sociale rechtvaardigheid en heeft weinig op met materiële herverdeling. De SP is een niet zo groene volkspartij met autoritaire en anti-Europese trekjes. Zij vat de emancipatie vooral collectivistisch op.

GroenLinks moet haar naam eer aandoen en zowel groener als linkser worden. De PvdA moet geen „SP light” willen zijn, maar de sociale zekerheid groener, individualistischer en flexibeler invullen.

Daarom moet Diederik Samsom, de groene straatvechter, het programma van Frans Timmermans adopteren en een politieke verloving aangaan met Jolande Sap – hand in hand op weg naar het linkse midden.

Dick Pels is directeur van Bureau de Helling, het wetenschappelijk bureau van GroenLinks.