Klem

Nederland moet fors extra bezuinigen. Doet Rutte dat niet, dan is hij zijn geloofwaardigheid in Europa kwijt. Doet hij het wel, dan pleegt hij politieke zelfmoord in eigen land.

Politieke redacteuren

Secht nieuws voor de Nederlandse economie. Minimaal 9 miljard euro moet er volgend jaar extra bezuinigd worden, bleek gisteren uit cijfers van het Centraal Planbureau (CPB).

Het betekent dat Nederland vanaf nu geen eisende partij in Brussel meer is. Nederland wordt vragende partij: mogen we – voor één keertje, en we zullen het nooit meer doen – de strakke financiële regels van de Europese Commissie overtreden? En dat alles om de politieke ruimte te creëren waarmee Nederlands meest anti-Europese politicus, Geert Wilders, het kabinet-Rutte kan blijven gedogen. Coalitiepolitiek als cryptogram.

De doorrekeningen die het CPB gisteren vrijgaf stellen de coalitie voor een bijna onmogelijke opgave. De coalitiepartijen, die zich met D66 het meest laten voorstaan op een zuinige overheid, zien het begrotingstekort volgend jaar uitkomen op 4,5 procent; in 2014 op 4,1 procent; het jaar erop 3,3 procent.

Brusselse begrotingseisen schrijven voor dat Nederland in 2012 op 3 procent uitkomt. Om daaraan te voldoen zijn forse extra bezuinigingen nodig, die gemakkelijk kunnen oplopen tot 15 miljard euro. Keiharde ingrepen – hogere eigen bijdragen in de zorg, een nullijn voor alle ambtenaren en uitkeringen – zijn nagenoeg onvermijdelijk.

En dan nog is het de vraag of Europese regels kunnen worden nageleefd.

De coalitiepartners lieten gisteren meteen weten hoe zij dit probleem níet gaan oplossen: 15 miljard bezuinigen is uitgesloten. Het was al veelzeggend dat werkgeversvoorzitter Bernard Wientjes de laatste weken liet merken dat hij vreesde dat het kabinet de economie kapot zou bezuinigen als het aan de Brusselse 3 procent vasthoudt. Een artikel dat CPB-directeur Teulings deze week schreef over het gevaar van extra bezuinigingen, werd – vanwege de timing – publiekelijk door de coalitie bekritiseerd, maar paste voortreffelijk in de politieke ommezwaai die gisteren al meteen zichtbaar werd.

Zo zei zelfs VVD-fractievoorzitter Stef Blok dat de 3 procent voor hem „niet heilig” meer is, ook al blijft hij pleiten voor terugdringing van het tekort. Een nieuw geluid. Fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma (CDA) noemde gisteren „de economie belangrijker dan de 3 procent”. En PVV-leider Geert Wilders: „We moeten ons niet blindstaren op die 3 procent.”

Vanaf maandag onderhandelen VVD, CDA en PVV over extra bezuinigingen. Die ‘tussenformatie’ zal niet langer in het teken staan van beleid dat ‘Brussel’ voorschrijft, maar in de context van een Nederlands belang: uitvoering van het regeer- en gedoogakkoord. Dat is wel zo praktisch. Met een gedoogpartner die zich graag te buiten gaat aan anti-Europese retoriek kan dat ook moeilijk anders. En volgens het regeerakkoord zou het tekort voor dit jaar op 2,7 procent uitkomen. Niet de 4,5 procent die het CPB nu voorspelt.

En de pro-Europese houding die premier Rutte en minister De Jager (Financiën) vorig jaar aannamen bij de oplossing van de Griekse schuldencrisis, komt nu vanzelf onder vuur te liggen. Eurocommissaris Olli Rehn, die over de begroting van landen gaat, heeft recentelijk een veel sterkere positie in Brussel gekregen. Dankzij Nederland.

Is Nederland alleen voor naleving van de regels als het niet om Nederland gaat?

Veel wijst erop dat de VVD dit gezichtsverlies van zijn politieke leider zal opvangen door terug te vallen op de anti-Europese retoriek waaraan de partij tot vorig jaar zomer meedeed. Het grote electorale gevaar voor Rutte komt nog altijd van Wilders. En diens anti-Europese houding zal tijdens de ‘tussenformatie’ niet verstommen. Sterker, op de eerste dag, maandag, kunnen de drie partijen maar enkele uren onderhandelen omdat Wilders ’s middags het ‘onderzoeksrapport’ publiceert waarin waarschijnlijk staat dat terugkeer naar de gulden goed betaalbaar is. Als Wilders de onderhandelingen definieert als Nederlandse belang, zal de VVD niet achterblijven.

Maar retoriek kan de greep van Brussel op de omvang van de Nederlandse rijksuitgaven niet meer wegnemen. Als de coalitie al een akkoord bereikt, moeten Rutte en De Jager alsnog terug naar Brussel om te vragen of zelfs te smeken of de Europese Commissie kan instemmen met een Nederland dat niet aan de Europese voorwaarden voldoet. Met een akkoord is de coalitie dus nog niet klaar. Een tweede onderhandelingsronde volgt vanzelf.

Op zichzelf biedt het Stabiliteits- en Groeipact mogelijkheden om souplesse bij de Commissie te bereiken, zodat Nederland goedkeuring krijgt om volgend jaar boven de 3 procent uit te komen. Structurele hervormingen van de economie (verruiming ontslagrecht, vermindering hypotheekrenteaftrek, minder snel stijgende zorgkosten) en investeringen in infrastructuur vormen beide een uitzonderingsgrond. Maar desondanks lijken extra bezuinigingen onontkoombaar.

Het cryptogram valt op te lossen. Verwacht een uitvoerige balanceeract tussen naleving van Brusselse regels en de verleiding van anti-Brusselse retoriek. Het is, onder deze omstandigheden, de enige manier om het land voor te bereiden op een paar jaar rigoureus snoeien.