Een erflater van Houellebecq

J.G. Ballard, schrijver van ‘Empire of the Sun’, was een gesloten man. Martin Amis en Will Self bewonderden hem. In een nieuwe biografie krijgt deze ‘loner’ scherpe randjes.

John Baxter: The Inner Man. The Life of J.G. Ballard, Weidenfeld & Nicholson, 377 blz. € 27,-

Een schrijverscarrière kan slechter verlopen. Je begint als auteur van literaire sciencefiction, ontwikkelt je tot een omstreden cultschrijver en wanneer je dan een semi-autobiografische roman over je jeugd publiceert waarin al je thema’s samenkomen, krijg je eindelijk het literaire succes dat je verdient en wordt het boek door Stephen Spielberg verfilmd.

De schrijver was J.G. Ballard, de roman waarmee hij het grote publiek bereikte was Empire of the Sun, uit 1984.

Ballards carrière begon in de jaren zestig met postapocalyptische romans als The Drowned World (1962), The Burning World (1964) en The Crystal World (1966), een trits meeslepende, koortsachtige romans waarin een door natuurrampen geteisterde wereld verdrinkt dan wel uitdroogt dan wel kristalliseert. (Nederlandse vertalingen verschenen eind jaren zestig in de mooie witte sf-pocketserie van Meulenhoff).

In de jaren daarna bevrijdde Ballard zich van de ketenen van het sciencefiction-genre. De invloed van surrealisme, futurisme en modernisme leidde tot labyrintische en bij vlagen briljante romans als Atrocity Exhibition (1970) en Crash (1973), waarin Ballard zijn obsessie met seks, geweld en verkeersongelukken uitleefde in een stedelijk landschap van brutalistische architectuur en eindeloze rondwegen.

Een constante factor in het werk van Ballard bleven diens hoofdpersonen: zwijgzame, gesloten mannen met een achternaam die uit twee lettergrepen bestaat (net als Ballard, inderdaad). Geen mannen die diepgaande relaties aangaan: het ging Ballard ook niet om het notuleren van intermenselijk verkeer, maar om de verkenning van het innerlijke landschap van zijn personages, dat werd weerspiegeld in het vervreemdende, grimmige decor waarin ze zich bewogen. Het is dan ook niet verrassend dat de biografie die John Baxter aan Ballard wijdde de titel The Inner Man meekreeg.

Veel elementen van het decor waarin Ballard zijn eenzaten plaatste, zijn terug te voeren op het Shanghai waar Ballard in 1930 werd geboren. Als jongen maakte hij de Japanse bezetting van de stad mee, later werd hij met zijn ouders en andere westerlingen geïnterneerd in een kamp buiten Shanghai. Na de bevrijding volgde een tweede traumatische overgang: de verhuizing naar het grauwe naoorlogse Engeland.

Jeugdjaren

Indirect doortrekken Ballards oorlogservaringen zijn hele oeuvre (altijd weer die eenling die zich moet zien te handhaven in de hallucinante landschappen van een snel veranderende, wetteloze wereld), maar pas in Empire of the Sun keerde hij terug naar zijn jeugdjaren, met het genoemde succes tot gevolg.

Toch vermengde hij ook hier feit met fictie. In Empire of the Sun moest de jonge hoofdpersoon het kamp in zijn eentje zien te overleven. In werkelijkheid was de jonge Ballard in gezelschap van zijn ouders, lezen we in de biografie. Dat is geen nieuws: Ballard meldde dat zelf al in zijn autobiografie Miracles of Life, die verscheen in 2008, een jaar voor zijn dood.

Volgens biograaf Baxter is die autobiografie op andere punten niet altijd even betrouwbaar, en dat is wel nieuws. Zowel in Miracles of Life als in interviews creëerde Ballard een eigen versie van de werkelijkheid, waarin hij waarschijnlijk zelf ook ging geloven. De beminnelijke Ballard uit de autobiografie wordt in Baxters biografie voorzien van scherpe randjes die van hem een completer, maar niet noodzakelijkerwijs beter mens maken: uit The Inner Man komt Ballard naar voren als een monomaan schrijver, een mannen-man die vrouwen vooral als bedpartners zag, zijn eigen vrouw sloeg en bedroog en ook met zijn kinderen moeizame relaties onderhield.

Baxter geeft zich niet over aan al te veel gepsychologiseer en concentreert zich op de monomane schrijver. Hij geeft een goed beeld van Ballards ontwikkeling, zijn pogingen om te breken met de conventies van de roman en de gretigheid waarmee hij zich liet beïnvloeden door moderne kunst en reclame.

Strekkende meter

Baxter heeft Ballard persoonlijk gekend, maar benadert zijn onderwerp zeker niet kritiekloos, en dat pleit voor hem. Wel neemt hij soms zijn toevlucht tot die bekende clichématige maar effectieve zinnen die een heel tijdperk samenvatten en bij de biografiegroothandel per strekkende meter kunnen worden ingekocht. ‘Meanwhile, Star Trek arrived, Timothy Leary urged the world to “Tune in, turn on and drop out”, The Beatles went to Nepal to meditate with the Maharishi and the Vietnam War continued to escalate.’ Dat moeten we hem maar niet te zwaar aanrekenen (al mediteerden The Beatles in India): erger is dat zijn biografie geen notenapparaat heeft, zodat je tevergeefs zoekt naar bronvermeldingen.

Door die ontbrekende verantwoording, en door het feit dat Ballard nog maar een paar jaar geleden is overleden, zal The Inner Man niet de definitieve biografie zijn. Een goed begin is het wel; je krijgt zin je nog eens onder te dompelen in Ballards werk, waarin dan ongetwijfeld dwarsverbanden opduiken die je eerder ontgingen.

Na zijn doorbraak met Empire of the Sun schreef Ballard nog een aantal romans die aansloten bij zijn werk uit de jaren zeventig. Hij werd bewonderd door jongere auteurs als Martin Amis en Will Self, maar volgens zijn biograaf moeten we Michel Houellebecq als zijn echte erfgenaam zien.

Dat lijkt op de een of andere manier een vorm van gerechtigheid, omdat Ballard in Frankrijk eerder serieus werd genomen dan in de Engels sprekende wereld.

Maar ook dat is goed gekomen: inmiddels is het trefwoord ‘Ballardian’ opgenomen in Collins Dictionary. De term staat voor ‘overeenkomsten vertonend met omstandigheden zoals die worden beschreven in de romans en verhalen van J.G. Ballard, vooral als het gaat om dystopische moderniteit, troosteloze door de mens gebouwde omgevingen en de psychologische effecten van ontwikkelingen op gebied van technologie, maatschappij en milieu’.

Er zijn schrijverscarrières die slechter eindigen.