Snijden onontkoombaar

Het kabinet moet zwaar bezuinigen. Maar wetswijzigingen kosten tijd en veel uitgaven liggen voor jaren vast.

Kunnen de overheidsfinanciën zich nog duidelijker op verboden terrein bevinden? Het begrotingstekort is groter dan in Brussel afgesproken, de staatsschuld is hoger dan toegestaan en het kabinet overtreedt ook zijn eigen begrotingsregels – aangescherpte regels die in het najaar van 2010 met veel stelligheid werden aangekondigd.

De tijd is voorbij dat het kabinet-Rutte de crisis van 2008 of de handelwijze van de vorige regering als argument kan gebruiken om de financiële problemen op staatsniveau te verklaren. Nederland kwam al in een speciale Brusselse strafprocedure terecht voor een te groot begrotingstekort onder Balkenende IV. Dat kwam niet zozeer door noodhulp aan de banken, maar door een instortende wereldhandel en samentrekkende Nederlandse economie: minder belastinginkomsten, meer uitgaven aan sociale zekerheid.

Uit de vanmorgen door het Centraal Planbureau gepubliceerde cijfers blijkt dat het huidige kabinet bij de uitvoering van de herstelplannen ook zelf van de weg is geraakt. De afspraak met de Europese Commissie om uiterlijk in 2013 weer een tekort van minder dan 3 procent van het nationaal inkomen te hebben lijkt onhaalbaar. Volgende maand mag Den Haag uitleggen hoe een gat van netto 9 miljard euro binnen anderhalf jaar wordt weggewerkt.

En de aangescherpte eigen begrotingsregels – het tekort mag niet meer dan 1 procentpunt negatief afwijken van de planning uit het regeerakkoord – eist directe actie. Vandaag nog. Sterker, eigenlijk gisteren. Want voor het eerst wijkt de prognose voor het reeds lopende boekjaar 2012 meer af dan toegestaan. En niet zo’n beetje ook.

Probleem is dat het landsbestuur slechts beperkte mogelijkheden heeft om op korte termijn bij te sturen. Wetswijzigingen vergen tijd en de meeste uitgaven van de overheid liggen voor jaren vast. Bovendien is er nog het beruchte verschil tussen bruto en netto. Wie 9 miljard euro netto moet bezuinigen heeft bruto al snel 12 miljard of meer nodig. Om een voorbeeld te noemen: hogere belastingen remmen de groei waardoor belastinginkomsten tegen zullen vallen.

De gaten zijn ongekend groot, op korte termijn alleen te dichten met ‘Griekse’ maatregelen. Gaat het kabinet straks scherpe belastingverhogingen combineren met verlagingen van AOW-uitkeringen en ambtenarensalarissen? En qua staatsschuld: niet alleen Schiphol en de NS privatiseren, maar ook de Van Brienenoordbrug en de Afsluitdijk?

Premier Rutte en minister van Financiën Jan Kees de Jager (CDA) hebben zichzelf in een vrijwel onmogelijke positie gebracht door in de Europese schuldencrisis constant te hameren op keiharde handhaving van de begrotingsnormen die ooit in Maastricht zijn afgesproken. En zelfs die weer aan te scherpen. Nederland gaat niet alleen kredietwaardigheid maar ook geloofwaardigheid in Europa verliezen.

Meer saneren en meer snijden is volgens veel economen in de huidige situatie geen oplossing. De Griekse economie kromp in het laatste kwartaal van vorig jaar met 7 procent. Het rigoureuze hakken dreigt de bedrijvigheid om zeep te helpen waardoor het land in een neerwaartse spiraal komt.

Het grote probleem is de groei, in Europa en in Nederland. De consument blijft weinig besteden. En de perspectieven worden er niet beter op. Jan Modaal, éénverdiener van een gezin met twee kinderen tussen de zes en de elf jaar, ziet zijn inkomen tussen 2011 en 2015 met 6,5 procent dalen. Dat is uiteraard exclusief nieuwe bezuinigingsmaatregelen. De economie drijft al jaren op de export, niet op binnenlandse bestedingen. Hoe moet daar verandering van worden verwacht?

De koopkracht van Nederlanders daalt al sinds 2010. Het CPB voorspelt tot en met 2015 een stabiele trend. Voor Jan Modaal staan overal minnetjes, hij stevent af op zes jaar koopkrachtverlies. En hij mag blij zijn als het bij zeven magere jaren blijft, want het zijn voor een belangrijk deel juist de bezuinigingen van de overheid die voor welvaartsverlies zorgen.

De problemen op de Nederlandse huizenmarkt komen niet in de koopkrachtcijfers terug, wel in het gebrek aan vertrouwen en een sombere spaarzame consument. Waar moet de burger die moed wil houden zich dan aan optrekken? Bijvoorbeeld aan de verwachting dat de economie volgend jaar 1,25 procent groeit. En de jaren daarna zelfs 1,5 procent. Of aan de taxatie dat de oplopende werkloosheid van beperkte duur is, volgend jaar zal die dalen. Vanmorgen werd bekend dat de inkoopmanagersindex, graadmeter voor vertrouwen in bedrijfsleven, de hoogste stand in zes maanden heeft bereikt. En grote bedrijven zijn onderweg naar de Amsterdamse beurs. Gisteren kondigde kabelgigant Ziggo een beursgang aan. En vanochtend meldde Het Financieele Dagblad dat Douwe Egberts binnenkort ook op het Damrak debuteert. Een klassiek bakkie troost.