‘Ik heb een maffioso beschreven’

Masha Gessen/ Foto Svenya Generalova

‘Ik ben niet bang,’ zegt journaliste en activiste Masha Gessen, een stuwende kracht achter de massaprotesten in Moskou. Binnenkort verschijnt haar boek De Man zonder Gezicht, waarin ze de president verkettert. ‘Gelukkig leest Poetin geen Engels.’

Agressief, wraakzuchtig, meedogenloos, macho, sluw, gevoelloos, primitief, pathologisch hebzuchtig. Deze eigenschappen van een maffia-godfather schrijft de Russisch-Amerikaanse journaliste Masha Gessen toe aan de machtigste man van Rusland in haar biografie De Man zonder Gezicht. De onwaarschijnlijke opkomst van Vladimir Poetin. De geheime dienst (FSB) heeft bij haar Amerikaanse uitgever al een drukproef van het uiterst kritische boek opgevraagd en in Rusland durft niemand het te publiceren, uit angst voor represailles.

,,Ik ben niet bang”, zegt Gessen in haar als New Yorkse loft ogende appartement in het centrum van Moskou, waar ze met haar hoogzwangere vrouw en twee kleine kinderen woont. ,,Als jodin, homo en Amerikaans staatsburger ben ik voor het regime toch al een vijand. Ik hoop alleen niet dat Poetin zelf mijn boek te lezen krijgt, want mensen zoals hij vinden het nooit leuk als er iets onaardigs over hen wordt beweerd. Gelukkig leest hij geen Engels.”

Masha Gessen (Moskou, 1967) emigreerde in 1981 met haar familie naar de VS, maar keerde tien jaar later naar Rusland terug als correspondent en onderzoeksjournalist. ,,Ik heb hier mijn vrienden, een fijn huis en een goed leven.” Sinds de vervalste parlementsverkiezingen van 4 december 2011 is ze een van de belangrijkste organisatoren van de massaprotesten in Moskou. In de hippe club Masterkaja, schuin tegenover het hoofdkwartier van de FSB, houdt ze wekelijks krijgsberaad met haar jonge collega’s. ,,Op 26 februari a.s. houden we een nieuwe grote betoging, dit keer zonder toestemming te vragen aan de autoriteiten”, zegt ze. ,,Zo willen we de boel op een vreedzame manier laten escaleren. Want er moet iets gebeuren – de regering willigt onze eisen niet in en de demonstranten raken gedemoraliseerd. Het is alsof je in de Sovjet-Unie naar een autodealer gaat om een nieuwe Wolga te kopen en van de verkopers te horen krijgt dat dit niet kan, maar dat je wel op straat kunt wachten tot er over een paar jaar een exemplaar uit de fabriek rolt.”

Toch kun je volgens Gessen niet zeggen dat er sinds het begin van de protesten niets is veranderd. „Op lagere overheidsniveaus zie je al behoorlijk wat burgerlijke ongehoorzaamheid. Zo worden steeds vaker politieke gevangenen vrijgelaten, melden rechters zich ziek als ze een politiek proces moeten voeren en trekken meer stembureau-voorzitters hun mond open als ze verkiezingsuitslagen moeten vervalsen. Het laat zien dat de onderkant van Poetins machtspiramide begint tegen te sputteren. En daardoor wordt de top, die wegmoet, ondermijnd.”

Uit uw boek komt Poetin als een geboren onderwereldfiguur naar voren, die al sinds zijn jeugd in de achterbuurten van Leningrad een liefhebber van geweld is.

,,Poetins persoonlijkheid is gevormd door die kinderjaren waarin hij met straattuig omging. Toen al zag hij agressie als een deugd. Tot aan het eind van zijn leven zal hij een macho blijven. Lange tijd was dat gedrag goed voor zijn imago bij veel gewone Russen. Maar door de witte lintjes van de demonstranten (symbool van het anti-regeringsprotest) met condooms te vergelijken, heeft hij het bij velen verbruid. Vanaf dat moment eisten ze behalve nieuwe verkiezingen ook een Rusland zonder Poetin.”

U concludeert dat Poetin een van de meest corrupte figuren aller tijden is. Hij zou in de jaren negentig, als assistent van burgemeester Sobtsjak van Sint-Petersburg, tientallen miljoenen dollar achterover hebben gedrukt met duistere transacties.

,,In de laatste vier hoofdstukken laat ik zien hoe Poetin de democratische instituties verwoest, de vrije pers de mond snoert en de terreur in Rusland bevordert, maar ook hoe zijn corruptie en hebzucht toenemen. Toen besefte ik ineens dat ik een boek over ‘The making of a Maffioso’ schreef.

De onthulling in december 2010 dat Poetin een privépaleis van 1 miljard dollar aan de Zwarte Zee heeft laten bouwen, is veelzeggend. Het is een volkomen nutteloos project. Hij kan er niets mee, ook niet na zijn pensionering, want het ligt in zijn eigen land en dan valt hij teveel op. Zijn manier van stelen is volstrekt pathologisch van aard.”

U beschrijft burgemeester Anatoli Sobtsjak van Sint-Petersburg, die geldt als de democratische leermeester van Poetin, allesbehalve als de liberaal is die velen in hem zien. Waarom?

,,Sobtsjak was geen liberaal, maar een opportunist, zoals zoveel anderen in die tijd. Eind jaren tachtig was hij even voorstander van democratie. Hij probeerde het, maar het beviel hem niet en zag er alleen maar inefficiëntie uit voortkomen. Sobtsjak is eerder een partner in crime van Poetin.”

U beschrijft Poetin ook als een typische homo sovieticus, die helemaal niets met het democratisch systeem opheeft.

,,Hij is een bewonderaar van de Sovjet-dictatuur, net zoals alle andere KGB’ers van zijn generatie dat zijn. Een van zijn belangrijkste ideologische uitlatingen is nog altijd dat het uiteenvallen van de Sovjet-Unie de grootste geo-politieke ramp uit de 20ste eeuw is.”

U beweert ook dat Poetin in 2004 zijdelings bij de gijzelingsactie op de school in Beslan betrokken is geweest, waarbij volgens uw onderzoek geen 334 maar duizend mensen zijn omgekomen.

,,Ik geloof niet in samenzweringstheorieën, maar wel in entropie. Waarschijnlijk is Beslan, net als de gijzeling in het Moskouse Doebrovkatheater, uitgevoerd door een Tsjetsjeense bandietengroep die op de een of andere manier gefinancierd werd door de FSB, in de hoop haar zo onder controle te kunnen houden.

,,Toen de gijzelingsacties begonnen, werkte de FSB dus samen met de terroristen. Hun beider doel was om zoveel mogelijk mensen te doden. Dat in Beslan een tank twee uur lang op de school vuurde, kan namelijk niet bedoeld zijn geweest om alle terroristen te doden, maar wel om zoveel mogelijk slachtoffers te maken. Op die manier kon angst worden gezaaid onder de bevolking en kon Poetins positie als sterke man worden versterkt. Precies daarom is de rol van de FSB in de gijzelingsdrama’s nooit onderzocht.”

Keek het Westen met de armen over elkaar toen dit alleemaal gebeurde?

,,Veel belangrijke Amerikaanse media richtten zich in 2000 op de politieke strijd tussen Bush en Gore en daarna op Irak en Afghanistan. Ook voerden ze grote bezuinigingen door en werden vaste correspondenten vervangen door freelancers. Ze hadden besloten dat Rusland een democratie was geworden. Westerse journalisten kregen hun informatie van dezelfde ambtenaren en politici die onder president Jeltsin democraat waren, maar allang met Poetin in zee waren gegaan.”

Hoe moet het in godsnaam verder met Rusland? Poetin wint op 4 maart a.s. bij gebrek aan serieuze tegenstanders toch gewoon de verkiezingen?

,,Als de demonstratie aanstaande zondag een succes wordt en Poetin doorgaat met zijn stommiteiten, dan kun je na zijn inauguratie begin mei grote burgerlijke ongehoorzaamheid verwachten. Zolang de protesten vreedzaam verlopen, kunnen we er mee doorgaan. Maar stel nu dat op een gegeven moment de politie en het leger tegen ons worden ingezet, dan zullen we hen ervan moeten overtuigen dat we geen geweld willen, maar een vreedzame verandering, en dat ze zich aan onze kant moeten scharen.

,,In het beste geval zou Poetin nu Michail Prochorov (de liberale oligarch en kandidaat in de presidentsverkiezingen) een overgangsregering kunnen laten vormen, die hem immuniteit tegen rechtsvervolging verleent. Maar om die stap te kunnen nemen, moet Poetin er eerst achter komen dat veel Russen genoeg hebben van zijn politieke systeem. Zelfs het hogere kader zegt nu tegen Prochorov: ‘Houd alsjeblieft ook rekening met ons als je mocht winnen.’ Maar omdat Poetin de media heeft gekneveld, ontvangt hij geen onafhankelijke informatie. Hij moet dezer dagen een zeer geïsoleerd man zijn.”

Dit interview van Michel Krielaars werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Vrijdag 24 februari 2012, pagina 4 - 5