Het nieuwe gezicht van Rusland

Jong, vlot, modern. Dat is hoe Poetin, die zijn rimpels liet wegwerken, zichzelf en Rusland het liefste ziet. Maar hij is gijzelaar van het door hemzelf gecreëerde systeem.

Correspondent Rusland

Niemand weet hoe Vladimir Poetin (59) zich na zijn alom verwachte overwinning in de presidentsverkiezingen van zondag gaat gedragen. Voert hij cosmetische hervormingen door om zijn autoritaire systeem, dat wordt gekenmerkt door nepotisme en corruptie, nog een paar jaar te kunnen rekken? Trekt hij de autocratische teugels aan en smoort hij – al dan niet met geweld – de massale protestbeweging, die sinds de gefraudeerde parlementsverkiezingen van 4 december zijn gezag wekelijks ondermijnt?

Of ontpopt hij zich op de valreep alsnog als een liberaal, die eindelijk serieus begint met de modernisering van de economie, de rechtsstaat en de democratische instituties van zijn land?

Doet hij het laatste, dan zal Poetin de geschiedenis ingaan als een groot leider en zet hij na een pauze van negen jaar de koers voort, die hij zijn eerste termijn is ingeslagen met behulp van zijn toenmalige premier Michail Kasjanov, tegenwoordig een van zijn grootste tegenstanders. Veel kans op zo’n liberale Poetin 2.0 is er niet, want van de daadkrachtige hervormer waarop hij in 2000 dankzij de hoge olieprijs leek, is na twaalf jaar niet meer dan een schim over. Van zijn regime, dat aanvankelijk de touwtjes strak in handen nam om de van zijn voorganger Boris Jeltsin geërfde chaos te bezweren, rest een dunne façade van orde in een anarchistische woestenij, waar bestuurders zich op schaamteloze manier verrijken ten koste van het volk.

Dat Poetin zondag gaat winnen staat vast. Volgens recente opiniepeilingen krijgt hij in de eerste ronde tweederde van de stemmen. Zijn overwinning wordt gegarandeerd door stembusfraude: als vanouds worden ambtenaren, leraren, postbodes, artsen en professoren onder dreiging van represailles aangezet om op 4 maart hun stem op hem uit te brengen. Ook zonder fraude kan Poetin het makkelijk redden, al zou hij dan misschien wel een tweede ronde nodig hebben gehad, omdat zijn populariteit in werkelijkheid minder groot is dan wordt voorgespiegeld.

Een risico dus, dat Poetin niet alleen niet wil nemen, maar volledig heeft geneutraliseerd. Dankzij zijn jarenlange optreden op de staatstelevisie, waar hij iedereen vrijwel dagelijks een stralende toekomst en vooral meer geld belooft, geniet hij landelijke bekendheid als Vader des Vaderlands, zonder wie Rusland tot de ondergang is gedoemd. Zijn concurrenten in de verkiezingen zijn eigenlijk een project van het Kremlin zelf, bedoeld om de indruk te wekken dat er in plaats van een reeds gelopen eenmansrace serieuze democratische verkiezingen plaatsvinden.

Want in werkelijkheid hebben de overige presidentskandidaten geen enkele kans om op eigen houtje te winnen en is winnen ook het laatste wat ze zelf willen. En ook de kiezer werkt mee aan Poetins overwinning: eenderde van het electoraat bestaat uit gepensioneerden, die, zoals in de Sovjettijd, altijd op de kampioen van de machthebbers stemmen.

Ondanks al die garanties wil Poetin toch in een eerste ronde zegevieren. Alleen zo denkt hij zijn zorgvuldig gecreëerde binnenlandse imago van de enige echte Grote Stabilisator te kunnen handhaven. Een tweede ronde zou zijn gezag ondermijnen en zijn tegenstanders extra energie verschaffen om nieuwe massademonstraties te organiseren. Een tweede ronde zou twijfelaars alsnog kunnen aanmoedigen om op een ander te stemmen. Op oligarch Michail Prochorov bijvoorbeeld, die weliswaar door het Kremlin lijkt te zijn ingezet, maar die de afgelopen maanden de smaak te pakken heeft gekregen, een eigen moderniseringskoers vaart, fanatiek campagne voert en overtuigend overkomt, ook al staat hij in de peilingen op nog geen 10 procent van de stemmen.

Voorafgaand aan de partijconferentie van regeringspartij Verenigd Rusland in september leek er voor Poetin weinig aan de hand. Maar toen president Medvedev daar ineens bekendmaakte het dirigeerstokje van de macht te willen teruggeven aan zijn voorganger en beiden ook nog eens benadrukten dat dit vier jaar geleden zo was afgesproken, veroorzaakte dit een diepe teleurstelling bij veel jonge Russen, binnen en buiten het Kremlin. Zij hadden hun hoop gevestigd op een tweede termijn van Medvedev, in wiens komst zij, ondanks zijn hondentrouw aan Poetin en het uitblijven van beloofde hervormingen, toch een voorzichtige stap in de richting van een modernere samenleving hadden waargenomen. Die hoop werd op het partijcongres de grond ingeboord.

Veel hoogopgeleide jongeren voelden zich verraden, alsof ze werkelijk hadden gedacht dat er met Medvedev een nieuwe tijd was aangebroken. De grote stembusfraude tijdens de parlementsverkiezingen van 4 december, die het corrupte en niet-functionerende Verenigd Rusland een meerderheid in de Doema gaf, was een volgende klap in het gezicht van die jongere generatie, die nu de straat opging om haar ongenoegen te uiten.

Bijna niemand weet wat zich echt in het Kremlin afspeelt. Daardoor blijft het gissen waarom Poetin terugkeert als president. Aan het einde van zijn tweede termijn in 2008 had hij er zichtbaar genoeg van. Moe van al het reizen en het ingewikkelde machtsspel in het Kremlin met zijn fracties, leek hij de dagelijkse gang van zaken aan een vertrouweling te willen overlaten, zonder de regie uit handen te willen geven. Als premier zou hij zich vooral op de economie richten. Want als Poetin een ding goed kan dan is het zakendoen.

Maar het liep anders dan verwacht. Zo zou een van de belangrijkste redenen voor Poetins terugkeer zijn dat er onder Medvedevs hervormingsretoriek een grote chaos binnen de elite was ontstaan. Bestuurders wisten vaak niet meer waar zij aan toe waren. De groep schatrijke zakenmannen van wie wordt gezegd dat zij de werkelijke baas in Rusland zijn en Poetin slechts hun ondergeschikte is, werden net zo onzeker. Betekende de door Medvedev verkondigde corruptiebestrijding en versterking van de rechtstaat nu inderdaad een nieuwe koers? Of konden ze op de oude voet verdergaan?

Die twijfel nam de afgelopen vier jaar steeds verder toe. Dat vooral Poetins oude zakenvrienden als Gennadi Timtsjenko (mede-eigenaar van olietransportbedrijf Gunvor), de gebroeders Rotenberg (bouwmagnaten) en de gebroeders Kovaltsjoek (Gazprom) een beroep op hem lijken te hebben gedaan om terug te keren in het hoogste ambt, ligt dan ook voor de hand. Met hun vertrouweling Poetin aan de top zijn hun belangen veiliggesteld. Nu zijn terugkeer nakende is, lijkt hijzelf daardoor nog meer de gijzelaar van zijn eigen systeem te worden.

Als president wordt Poetin straks met grote problemen opgezadeld. Hij zal verkondigen dat hij de enige is die zijn land door een moeilijke economische periode kan loodsen, maar tegelijkertijd beseft ook hij dat zijn systeem van vriendjespolitiek en corruptie in ruil voor politieke steun de opkomst van een gezonde economie in de weg staat. Je hoeft daarvoor niet eens het woord ‘democratie’ in de mond te nemen. Wel moet je beseffen dat een moderne economie zich nooit kan ontwikkelen als er geen onafhankelijke rechtbanken bestaan die privébezit beschermen of als ambtenaren en ministers niet door een parlement ter verantwoording worden geroepen voor malversaties.

Dat Poetins grootste tegenstander van dit moment, de gevangenzittende oligarch Michail Chodorkovski, heeft voorspeld dat de Russische economie als gevolg van Poetins systeem binnen een paar jaar failliet zal gaan, lijkt niet ver bezijden de waarheid. Want Poetin aan de macht betekent economische stilstand, voortschrijdende corruptie en de jaarlijkse uittocht naar het Westen van honderdduizenden hoogopgeleide jonge Russen.

Treurig voor Rusland is dat er door Poetins verwoesting van democratische instituties, de kneveling van de media en het onderdrukken van normale oppositiepartijen op korte termijn geen alternatief bestaat, niet in de eigen gelederen en niet in het oppositiekamp, dat verdeeld en bij het volk onbekend is.

Zelf heeft Poetin een nieuw gezicht gekregen, dankzij een plastisch chirurg die zijn rimpels en wallen weggemoffelde. Hij straalt daardoor tegenwoordig iets zachts en vrouwelijks uit. Maar of achter die nieuwe gelaatstrekken niet de vroegere KGB-officier schuilt, die zijn land, zoals zijn meeste collega’s uit die dienst, het liefst wil veranderen in een kopie van China – een straffe dictatuur met staatskapitalisme – zal pas blijken als hij na zijn inauguratie in mei weer hoog en droog in het zadel zit.