Column

Buikspreekpoppen laten zich niet wegsturen

‘La bohème’ in de regie van Lotte de Beer. Foto Olivier Middendorp

Maarten en Nicolien Koning zijn elkaars buikspreekpop. Ze praten met elkaar, en ze weten precies wat de ander moet zeggen.

Helaas.

Die ander zegt juist níét wat de een hem in de mond legt. Want wat er wel klinkt, is de waarheid. Luister naar Maarten als je wilt weten hoe Nicolien is. Let op Nicolien als je benieuwd bent naar Maartens ware aard.

Het staat in De buurman, de postuum verschenen roman van J.J. Voskuil over het echtpaar Maarten en Nicolien, beroemd en berucht uit zijn romancyclus Het Bureau. Het is een angstaanjagend boek, vol vinnige ruzies. Ik lees het en ik giechel hardop en de hele tijd wil ik stukken dialoog voorlezen.

Dit boek duidt precies aan wat we niet willen weten: huwelijk rijmt soms op afschuwelijk, maar wat moet je anders? Alleen zijn is voor velen maar niks, wat de happy singles ook beweren. Maar ja, mensen die lang samenleven gaan nogal eens over en weer voor de ander denken. En dan heb je de poppen aan het dansen. De buikspreekpoppen, met hun houten gezichten en hun harde stemmen.

Dat Maarten en Nicolien elkaars buikspreekpop zijn, besef ik in het theater. Ik scheur me los van De buurman en bezoek De broekophouder, een solovoorstelling van Servaes Nelissen. Ik ken zijn werk, doet hij iets dan ga ik kijken. Hij speelt standaard mannen die eigenlijk mannetjes zijn, maar dat niet willen weten. Dat is hun tragedie, die Nelissen dan verwringt tot hun komedie.

In De broekophouder is hij een buikspreker. In ruste, maar dat doet er niet toe, want buikspreekpoppen laten zich niet wegsturen. Ze zijn alles van hun baas, alter ego, kwaad geweten. Ze schreeuwen, ze provoceren. En ze zijn exhibitionisten. Wel eens gezien hoe een pop zich aftrekt? Ga maar naar De broekophouder. Zie hem rukken. En bloos mee met zijn baas.

Nelissen laat je naar adem happen doordat de pop precies zegt wat zijn baas niet wil weten. Nelissen, achteraf: „De baas weet het, want hij zegt het toch zelf? De pop verbeeldt zijn gedachten.” En daar zit ’m de kneep. De pop zegt de waarheid. De baas kent de waarheid, maar die vindt hij onverdraaglijk.

In buikspreekduo’s kaatst de boosaardigheid heen en weer. Baas haat pop. Pop walgt van baas. Ze kwellen elkaar en ze weten precies waar het pijn doet, want ze zijn samen één.

Die agressie golft ook door Voskuils roman. Maarten en Nicolien, al een eeuwigheid samen, houden elkaar in eenzame opsluiting, vastberaden verbijsterd over hun wederzijdse wanbegrip. Ga toch weg, wil je roepen, gooi die pop (die man, die vrouw) in een kast en smeer ’m! Maar nee. Ze zijn gedoemd elkaar de waarheid te zeggen, tot in de dood.

Het oervoorbeeld van hun verhouding zit in de legendarische griezelfilm Dead of Night uit 1945. Een jonge Michael Redgrave (hij alleen is al een reden om deze film te bekijken) speelt een buikspreker. Zijn pop pest hem als een valse minnaar. Ik herinnerde me dat de pop hem vermoordde, maar toen ik weer even keek, was het juist andersom. Hij vermoordt de pop. Het helpt niet. Nu wórdt hij de pop. Maar wacht even, wás hij de pop niet al? Juist: horror.

Die pop heet Hugo. Net als de hoofdpersoon van Hugo, de nieuwe film van Martin Scorsese. Daar is Hugo geen pop, maar een jongen. Alhoewel… De jongen, weeskind in het Parijs van de jaren dertig, heeft een nachtmerrie waarin hij verandert in een automaton, zo’n mechanisch opwindmensje. MonsieurGeorges Méliès, teleurgesteld uitvinder, was ooit, toen hij nog gelukkig was, de maker van zo’n automaton. Hij herkent zichzelf in Hugo. Hij zet het op een grommen zoals dat gaat met een buikspreekpop die je de waarheid in je gezicht smijt.

Al deze verhalen gaan over de vloek van de eenzaamheid. De buikspreker is alleen, samen met zijn pop. En dat maakt dubbel alleen en dubbel tragisch. Want dat is het ergste: alleen zijn met jezelf.

Troost is mogelijk. Luister naar Elsie Carlisle, omstreeks 1934, eenzaam met zichzelf, maar niet alleen:

Dancing with my shadow

Feeling kind of blue,

Dancing with my shadow

And making believe it’s you…