Zoals meestal bij Bruegel is er op het doek veel te zien

The Mill and the Cross. Regie: Lech Majewski. In 6 bioscopen

Ofschoon al uit 1564, ademt het schilderij De kruisdraging van Pieter Bruegel de Oude de sfeer van de Late Middeleeuwen, zoals Huizinga die in zijn Herfsttij heeft beschreven: religie en leven van alledag lopen in het bewustzijn in elkaar over. De kruisdraging, in het Kunsthistorisches Museum in Wenen, plaatst deze episode uit Christus’ lijdensweg in een zestiende-eeuwse context. In de verte ontwaar je een ommuurde stad en Golgotha heeft veel weg van een middeleeuws executieveld. Zoals meestal bij Bruegel is er op het doek veel te zien – spelende kindertjes, vrijende paartjes, noem maar op.

De soldaten hebben niets weg van Romeinen maar lijken als ruiters met rode gewaden Spaanse militairen te verbeelden. Bruegel woonde in 1564 in Brussel en de Habsburgse Nederlanden waren in 1555 in handen van de Spaanse koning Filips II geraakt. Niet tot hun genoegen, bleek in 1566, toen de adel in het Smeekschrift tegen het verlies van privileges protesteerde en menigten bij de Beeldenstorm kerken innamen voor het protestantisme, dat door het Spaans bestuur te vuur en te zwaard werd bestreden.

Het is dus verleidelijk om De kruisdraging als een verkapt manifest tegen Spaans wanbestuur te zien, en als voorbode van de latere Opstand tegen Spanje (alias de Tachtigjarige Oorlog). Dat is ook de invalshoek van de Poolse filmregisseur Lech Majewski voor zijn fascinerende The Mill and the Cross, waarin het schilderij tot leven wordt gewekt.

Het ziet er allemaal prachtig uit, maar tot een echt filmverhaal wil het niet komen, ondanks de inzet van Rutger Hauer (als Bruegel) en Charlotte Rampling (als de Heilige maagd). De terreur van de Spaans sprekende soldaten komt goed uit de verf, en ook de malaise onder de bevolking, maar de geloofskwestie blijft bijvoorbeeld onbehandeld. De film heeft misschien meer van doen met Poolse nationale mythen van onderdrukking dan met Nederlandse. The Mill and the Cross is een prachtige, curieuze film – maar niet meer dan dat.

Interview met regisseur Lech Majewski: pagina 6

    • Raymond van den Boogaard