Nixon, Mao en de twee panda's

Veertig jaar geleden werd de vrouw van president Richard Nixon verliefd op twee panda’s in China. China deed ze haar cadeau. Dat diplomatieke geschenk verbeterde de Chinees-Amerikaanse betrekkingen.

Mrs. Richard Nixon welcomes China's giant pandas on April 20, 1972 at Washington's National Zoo. With her is Ting-Hung, head of the Bureau of Public Service of the City of Peking, who accompanied the animals to Washington. In the airconditioned Panda House is Hsing-Hsing, the 74-pound male. The pandas were gifts from the people of China, in exchange for a pair of Musk Oxen. (AP Photo) ASSOCIATED PRESS

Correspondent Verenigde Staten

Liggend op hun rug knabbelen de panda’s Mei Xiang en Tian Tian aan bamboestokken. Achter het glas kijken de bezoekers ademloos toe hoe Tian Tian verveeld een poot over zijn ogen legt. Twee onderzoekers achter zes monitoren noteren alle bewegingen van de zwart-witte beren. „Hiervoor komen de mensen naar de dierentuin”, zegt een vrijwilligster. „De panda’s zijn een hit.” Ze trekken zo’n twee miljoen bezoekers per jaar. Alles in de National Zoo in Washington draait om hen. Er zijn een pandacafé, een pandawinkel en een pandaonderzoeksteam.

De panda’s zijn hier door Richard Nixon. Of beter, door zijn vrouw Pat. Een foto in het bezoekerscentrum herinnert aan het diplomatieke spel tussen de Verenigde Staten en China waarvan de panda’s inzet waren. Op die foto schudt president Richard Nixon de Chinese leider Mao Zedong de hand.

Deze maand is het veertig jaar geleden dat Nixon een staatsbezoek aan communistisch China bracht. Dat de basis zou worden gelegd voor misschien wel de belangrijkste relatie in de hedendaagse wereldorde wist op dat moment nog niemand. Het bezoek, midden in de Koude Oorlog, verliep chaotisch en gespannen. Henry Kissinger, de architect van Nixons reis, schreef later dat Mao praatte „vanuit een web van sarcastische opmerkingen en observaties”, zonder ooit concreet te worden.

Na de eerste ontmoeting volgden vijf dagen van ontspanning. Nixon en zijn vrouw bezochten de dierentuin van Peking. „Pat Nixon werd meteen verliefd op de pandaberen”, zegt Bob Bostock, oud-medewerker van Nixon, die nu werkt voor de Richard Nixon Foundation in Los Angeles. De dieren kwamen die avond ter sprake tijdens een galadiner. De Chinese premier Zhou Enlai zat naast Pat Nixon, en op tafel lag een sigarettendoosje met een afbeelding van panda’s. „Ik heb ze gezien”, zei ze, wijzend naar het doosje. „Zijn ze niet lief?”

De premier aarzelde geen moment. „Wilt u ze hebben?” vroeg hij.

Mevrouw Nixon: „Ik rook niet.”

Zhou: „Ik bedoel: wilt u echte panda’s hebben?” Pat Nixon was euforisch, zegt Bob Bostock. „Waarschijnlijk stuurden de Chinezen bewust op de gift aan. Dit was geen spontane ingeving.” Want onder Mao was de Chinese traditie van ‘pandadiplomatie’, die teruggaat tot de zevende eeuw, nieuw leven ingeblazen.

Als dank voor de panda’s bood Richard Nixon een tegengeschenk aan. De Chinezen vroegen een paar muskusossen uit Alaska. Dit verzoek, zegt Bostock, „verwarde de Amerikaanse delegatie. Een muskusos is bij lange na niet zo kostbaar en speciaal. Sommigen dachten dat het een grap was.”

Amerika had maar twee maanden om de komst van de panda’s voor te bereiden. Een maand daarvan ging verloren aan de beslissing in welke dierentuin ze zouden worden ondergebracht. Elke grote dierentuin wilde de dieren hebben, want ze zouden garant staan voor duizenden extra bezoekers. Nixon en zijn vrouw mochten beslissen. Het Witte Huis werd overspoeld met smeekbedes.

Nixon koos uiteindelijk voor de optie het dichtst bij huis: de National Zoo in Washington. Het klimaat leek het meest op dat in China en Pat zou vaak bij de dieren kunnen gaan kijken, redeneerde hij. En hij hoopte bovendien op veel pers. „Dit wordt een geweldig verhaal”, zei hij in een telefoongesprek met zijn vrouw dat bewaard is gebleven in de Nationale Archieven in Washington.

In de dierentuin werd in alle haast een leefruimte ingericht voor de panda’s Ling Ling en Hsing Hsing, die in kleine kooien de oceaan over werden gevlogen. De ruimte was veel te klein. Het zou jaren duren voordat de dierentuin een groot complex voor de dieren bouwde.

Het eerste jaar kwamen meer dan een miljoen bezoekers op Ling Ling en Hsing Hsing af en ze waren daarmee een commercieel succes. Maar het lukte het pandastel niet om zich voort te planten. Weliswaar baarde Ling Ling vijf jongen, maar die stierven meteen na de geboorte. Ling Ling stierf in 1992, op 23-jarige leeftijd. Hsing Hsing bleef nog zeven jaar leven.

De dierentuin in Washington wilde graag nieuwe panda’s. Maar de tijden waren veranderd. China weigerde nieuwe panda’s af te staan, onder meer uit woede over een NAVO-bombardement op de Servische hoofdstad Belgrado, waarbij de Chinese ambassade was geraakt. Bovendien was de tijd van pandadiplomatie voorbij, de Chinese regering wilde de dieren alleen nog voor een miljoen dollar per jaar verhuren.

Amerika mocht voor tien jaar twee panda’s huren. Dat werden Mei Xiang en Tian Tian. Nadat het deze panda’s wel gelukt was een jong te krijgen, eiste China het terug. Het jong, Tai Shan, werd in 2009 naar China gevlogen.

De dierentuin smeekte president Barack Obama in 2010 om tijdens het bezoek van zijn Chinese collega Hu Jint ao aan de Verenigde Staten een langer verblijf van de dieren te bepleiten. Die verlenging kwam er, met vijf jaar. De panda’s mogen nu tot 2015 blijven. Daarna moeten ze volgens de huidige afspraken weer terug naar China.

Bob Bostock opent binnenkort een expositie om de honderdste geboortedag van Pat Nixon te gedenken. De panda’s zullen daar centraal staan. Volgens Bostock had het bezoek van Nixon aan China nooit een succes kunnen worden zonder de dieren. „Niet vaak gebeurt het dat dieren zo direct het politieke toneel betreden”, zegt hij. „De delegaties van China en Amerika hadden iets nodig wat het ijs kon breken. Het wantrouwen van het echtpaar Nixon werd weggenomen met de panda’s.”

Kenneth Lieberthal, directeur van het John L. Thornton China Center in Washington, zegt dat Nixon en Mao ook zonder de dieren goed zaken hadden kunnen doen. „Maar de rol van de panda’s was zeker groot. Het was vooral een pr-overwinning van China.”

De panda’s, zegt Lieberthal, kregen de rol van ambassadeur. „Het lukte China een vriendelijk imago in de VS te versterken met het schattige uiterlijk van de panda’s. Op die manier creëerden de panda’s bij het grote publiek een opening naar China in de tijd dat Amerikanen nog onbekend waren met dat land.”

    • Guus Valk