'Dichterbij dan dit kun je niet komen'

Wat zou Bruegel hebben gezien voordat hij zijn beroemde schilderij De kruisgang maakte? In The Mill and the Cross brengt Lech Majewski het schilderij met al zijn verborgen betekenissen tot leven: „Ik heb alle lagen ontrafeld en los van elkaar getrokken in de film.”

Sinds Harry Potter wil iedereen het wel: even een schilderij instappen om te kijken wat er zich achter de beelden bevindt. De Poolse theaterregisseur en filmmaker Lech Majewski deed het met het schilderij De kruisgang (1564) van Pieter Bruegel de Oude. Hij laat ons kennis maken met de Spaanse rode ruiters, de marskramer en de wenende moeders die misschien wel allemaal Maria zijn. Hij laat ons zien welke anonieme boer er op het wagenrad gekruisigd werd en door de vogels verorberd voordat Christus met zijn kruis in deze mensenmassa neerzeeg en dat alles schilderij werd.

The Mill and the Cross is een unieke film geworden, waarvoor Majewski gebruikmaakte van uiteenlopende filmtechnieken. Van achtergrondprojecties tot geschilderde personages. Maar geen 3D: „Ik haat 3D. Op de manier waarop ik nu heb gewerkt kan ik diepte aanbrengen door perspectief en gelaagdheid, net als in een schilderij. De meeste 3D-films zijn misschien wel plastisch, maar tegelijkertijd heel plat.”

We spreken Majewski daags voor de Nederlandse première van zijn gelauwerde film in Amsterdam, waar hij overdag musea bezoekt en ’s nachts werkt aan een hedendaagse variant van Dantes Goddelijke Komedie.

Waarom Bruegel?

„Hedendaagse kunst is in mijn ogen volkomen infantiel en krachteloos als het erom gaat iets te zeggen over de wereld en de werkelijkheid waarin wij leven. Misschien is dat ook wel de reden dat mensen zo graag terugkijken, en dat geschiedenis en klassieke musea zo populair zijn.

„Mijn liefde voor Bruegel gaat al terug naar mijn kinderjaren. Als naoorlogs kind uit industrieel Katowice bracht ik mijn zomervakanties bij mijn oom in Venetië door. Ik moest altijd overstappen op de trein in Wenen en bracht daar dan een middag in het Kunsthistorisches Museum door waar de schilderijen van Bruegel hangen. Zijn schilderijen zijn mooi, vakkundig, mysterieus en revolutionair.”

Wat is er revolutionair aan?

„Bruegel verbergt het drama achter het alledaagse. Op zijn schilderij Landschap met de val van Icarus (1555-1558) is Icarus niet eens te zien. Iedere andere schilder had er een dramatisch geheel van gemaakt, met veren en gefladder en een uitdrukking van ontzetting op dat mooie, jonge gezicht.

„Maar wat doet Bruegel: hij schildert een boer, een visser en een herder, drie incarnaties van Christus. Icarus is al lang in de zee gestort. Je ziet alleen nog zijn voeten. En ze zijn aan het werk. Ze poseren niet. Dat zie je ook op De kruisdraging. Het kan al die vijfhonderd karakters die hij daarop heeft geschilderd geen bal schelen dat je naar ze kijkt. Ze keren hun rug naar de toeschouwer.”

Waarom doen ze dat?

„Het maakt de toeschouwer tot passant. Hij maakt ons ervan bewust dat de meeste mensen niet verder kijken dan hun eigen neus lang is. Kijk, daar is Christus onder zijn kruis bezweken, en we zijn allemaal te druk met onze aardse beslommeringen.

„Het is ook een psychologische truc. Want je wilt ze als het ware opzij schuiven en het schilderij binnentreden om te kijken wat daar aan de hand is. Bruegel speelt met het idee van een waarheid die verscholen ligt achter het alledaagse. Maar hij maakt de gewone mensen ook tot helden.”

Maar niet in klassieke zin.

„Nee. Hij laat zien dat iemand die heel belangrijk lijkt, Icarus, Christus, ook heel nietig kan zijn in het licht van de geschiedenis. En andersom. Een boer kan bij hem de hoofdpersoon worden van een schilderij, maar er is niets heroïsch aan. Christus en Icarus zijn de megasterren van de mythologie, de geschiedenis en de schilderkunst. Maar toen het meest dramatische moment van hun leven plaatsvond heeft er niemand gekeken. Dat zegt ook iets over hoe wij naar supersterren kijken.

„Maar het betekent nog iets anders. Hoogmoed komt voor de val. Maar wie eenmaal gevallen is, kan alleen nog maar omhoog. Dat is pure transcendente kunst. Vanuit het alledaagse kunnen we het hemelse bereiken. Maar het is ook een boodschap: wie het hemelse wil bereiken moet bereid zijn om te vallen. Als je iets groots wilt in het leven dan kun je je maar beter realiseren dat het lijden inbegrepen is.”

En de politieke betekenis in het schilderij?

„Bruegel was waarschijnlijk katholiek. Toch bekritiseert hij in De kruisdraging de katholieke Spanjaarden die de Lage Landen bezet hielden. Wat hij laat zien is dat er dagelijks protestanten werden opgehangen. Daarom staat dat wagenrad daar, de boom des doods. Al die dingen zijn niet direct zichtbaar als je de eerste keer naar het schilderij kijkt. Daarom heb ik al die lagen ontrafeld en als het ware los van elkaar getrokken in de film. Dichterbij dan dit kun je niet komen.”

    • Dana Linssen