De angst te boven: Europa en Arabieren als partners

Europa geniet nog altijd hoog aanzien in het Midden-Oosten. Mauritius Wijffels verkent de mogelijkheden om deze positie aan te wenden in het voordeel van beide regio’s.

Iedereen die Shakespeare heeft gelezen, zal bij het kijken naar Syrië worden herinnerd aan zijn koningsdrama’s – een verdorven alleenheerser die zijn eigen teloorgang bespoedigt door zich er uit alle macht tegen te verzetten. De gruwelen van Homs verdienen zowel de aandacht als de hulp van de wereldgemeenschap. Met de inzet van oorlogscorrespondenten en de veronderstelde publieke behoefte aan ‘groots en meeslepend’ nieuws blijven de wisselende successen en dringende behoeften van de Arabische omwentelingen elders evenwel gemakkelijk onderbelicht. Deze onderbelichting biedt ruimte aan de dubbelhartigheid waarmee westerse leiders zeggen democratische revoltes toe te juichen, om daarna beperkte steun te bieden en zich economisch te richten op gevestigde autocratieën met veronderstelde stabiliteit.

Hiermee dreigt zowel de mogelijke herhaling van een oude fout als de ondermijning van een unieke kans tot een daadwerkelijk partnerschap met de Arabische regio. Europa dient dat partnerschap evenwel zonder reserves en vol vertrouwen aan te gaan.

De ontmanteling van oude regimes heeft voor de wereld blootgelegd wat iedereen die de regio kent allang wist – dat alle politieke en economische macht in de handen lag van één man, zijn familie en naaste getrouwen en dat alleen die connecties welslagen konden garanderen in beide domeinen. Waardigheid als principiële eis van de Arabische Lente had daarom niet alleen een politieke component. Het verlangen naar een integer bestuur dat rekenschap aflegt was onlosmakelijk verbonden aan de wens tot rechtvaardige economische en sociale omstandigheden.

Door de zware financiële steun aan het oude regime, die ook nu nog voor het grootste deel bij het leger terechtkomt, zijn de Verenigde Staten in het volkrijkste Arabische land, Egypte, extreem impopulair geworden. Vrijwel iedereen – van de eigenaar van de kleine wasserette in mijn straat in Kairo tot hoogopgeleide collega-advocaten – is ervan overtuigd dat Amerikaanse pogingen louter erop zijn gericht om de Egyptische staat te ondermijnen, met als voorlopig dieptepunt de aanhouding van medewerkers van een gereputeerde Amerikaanse ngo. De megadeals die de VS onlangs met Golfstaten afsloten, voeden de suggestie dat de VS zich niet werkelijk bekommeren om jonge democratieën en hun economieën. Tegelijkertijd zijn de VS en de Golfstaten verwikkeld in een achterhoedegevecht over de financiering van de wederopbouw en daarmee samenhangende invloed.

Europa geniet vooralsnog groot aanzien, dankzij een geloofwaardiger mensenrechtenbeleid, en is de positie om een voortrekkersrol te nemen. Het globale politieke belang bij een stabiele regio dient voorop te staan. Dit kan worden verwezenlijkt door intensieve samenwerking op het gebied van rechtsstaat en verregaande economische integratie.

Voor de wederopbouw heeft het Westen rentedragende leningen voorgesteld die de hoge staatsschulden verder belasten, dan wel ontwikkelingsgelden die vooralsnog te verspreid en te beperkt worden ingezet om duurzaam, regiobreed effect te sorteren. Met elk jaar miljoenen nieuwe werkzoekenden in het Midden-Oosten hoort de Europese Unie in te zetten op een gezonde Arabische private sector, die sterk genoeg is om te concurreren met zijn buitenlandse tegenhangers en niet meer afhankelijk is van cliëntelisme, omkoping of partijlidmaatschap. Terwijl terecht al jaren veel aandacht aan microfinanciering wordt besteed, is het voor het Arabische midden- en kleinbedrijf vrijwel ondoenlijk geweest om aan financiering te komen.

Een investering in de Arabische private sector zal nog effectiever blijken als de associatieverdragen tussen de EU en Arabische partnerlanden verder worden uitgediept. Een goed gedefinieerde vrijhandelszone tussen de EU en de Arabische regio kan duurzame ontwikkeling van de lokale economie sterk ten goede komen. Het succes van zo’n vrijhandelszone verstevigt weer politieke stabiliteit.

Conform de tweevoudige eis van de revoluties kan duurzame economie alleen worden bereikt als de EU zich evenzeer hard maakt voor een duurzame Arabische rechtsstaat. Parlementariërs, rechters en ambtenaren moeten leren dat consistentie, transparantie, rechtszekerheid en respect voor mensenrechten de regio een betrouwbaardere en aantrekkelijkere economische partner maakt.

De opening voor de EU duurt niet eeuwig. Richt ze haar blik naar buiten, dan heeft ze goede instrumenten om het Midden-Oosten en zichzelf naar een volgend plan te tillen. Laat ze zich weerhouden door angst voor het onbekende, dan vervullen andere krachten die rol en riskeert de EU, net als Richard III, Macbeth of Assad, dat ze diezelfde angsten juist in het leven roept.

Mauritius Wijffels is advocaat met een volledige Midden-Oostenpraktijk. Hij is voorzitter van de Stichting MELBA Foundation ter bevordering van de Arabische rechtsstaat.