WikiLeaks doorgelekt

WikiLeaks publiceert sinds gisteren vijf miljoen gestolen e-mails van een inlichtingenbedrijf. De klokkenluider kan op steeds minder sympathie rekenen.

An activist of animal rights organisation PETA is smeared with blood under cellophane during a protest action in Berlin, Germany, 20 May 2008. Under the motto 'Put yourself in the place of animals', PETA suggests how human meat sold in a supermarket might look like and protests on consumption of meat. Photo: KLAUS-DIETMAR GABBERT DPA/AFP

Het hoogtepunt van WikiLeaks lag in 2010: de organisatie baarde opzien met het openbaar maken van videobeelden waarin Amerikaanse militairen Iraakse burgers neerschoten, van tienduizenden geheime rapporten over de oorlogen in Afghanistan en Irak, en, als grote klapper, van ruim tweehonderdvijftigduizend diplomatieke stukken. Julian Assange werd vergeleken met Daniel Ellsberg – de man die in 1971 de Pentagon papers lekte – en steeds weer werd verkondigd dat de diplomatie en de journalistiek nooit meer hetzelfde zouden zijn.

Inmiddels zijn we ruim een jaar verder en komt WikiLeaks met een nieuwe scoop: vijf miljoen e-mails van Stratfor, een inlichtingenbedrijf dat zich volgens WikiLeaks schuldig maakt aan spionage. De e-mails beloven een inkijkje te geven in hoe deze commerciële CIA in opdracht van overheden en bedrijven informatie inwint over mensen die hun onwelgevallig zijn.

Tijd voor een tussenbalans: hoe revolutionair is WikiLeaks eigenlijk?

Het in 2006 opgerichte WikiLeaks omschrijft zichzelf als een ‘mediaorganisatie’ die klokkenluiders via haar website een ‘innovatieve, veilige en anonieme manier’ biedt om informatie te lekken. Er zijn altijd wel manieren geweest waarop klokkenluiders informatie publiek konden maken, , maar WikiLeaks is, als statenloze organisatie, lastig te vervolgen. Een publicatieverbod heeft ook weinig zin: informatie die eenmaal online staat, laat zich niet zomaar weer verwijderen. En omdat WikiLeaks een website is, kan het veel meer informatie voor veel meer mensen toegankelijk maken dan bijvoorbeeld een papieren krant.

Toch heb je met heel veel data nog geen verhaal verteld, en WikiLeaks kreeg pas echt succes toen het met gerespecteerde journalistieke organisaties als The Guardian en The New York Times ging samenwerken. De informatie die WikiLeaks naar buiten bracht, was niet altijd even nieuw, en vaak ook weinig wereldschokkend. Het meest opzienbarende was eigenlijk niet de inhoud, maar de vorm. Dat het zo ontzettend véél informatie was, en ook: dat deze geheime informatie nu zomaar op straat lag. De persoon van Julian Assange als zelfverklaard kruisvaarder voor een transparante wereld, sprak minstens zo tot de verbeelding als de documenten die hij naar buiten bracht.

Na ‘cablegate’ begon de neergang. Julian Assange werd in Zweden beschuldigd van verkrachting en staat in Groot-Brittannië onder huisarrest. Bradley Manning, de jonge Amerikaanse militair die ervan wordt verdacht de documenten te hebben gelekt, zit in de Verenigde Staten in de gevangenis. Wikileaks kwam in de financiële problemen doordat betaaldiensten PayPal, Visa en MasterCard de donaties blokkeerden. Vorig jaar kreeg WikiLeaks kritiek toen het tienduizenden diplomatieke berichten publiceerde zonder gevoelige persoonlijke informatie te beschermen. Een wezenlijk nieuwe onthulling liet op zich wachten.

Tot de Stratfor-mails van gisteren. Niet de Amerikaanse overheid, maar een particulier bedrijf is nu het doelwit, en in tegenstelling tot voorgaande publicaties is de informatie niet ‘gelekt’ door een interne klokkenluider, maar ‘gestolen’ door een hackersorganisatie. Om uit die enorme databerg verhalen te destilleren, werkt WikiLeaks dit keer samen met kleinere spelers als maandblad Rolling Stone en mediabedrijf McClatchey. Een van die verhalen, volgens WikiLeaks, is WikiLeaks zelf: „Er zijn meer dan 4.000 e-mails waarin WikiLeaks of Julian Assange genoemd wordt”, aldus de WikiLeaks-website.

WikiLeaks maakt zich wel vaker druk om WikiLeaks: eerder deze maand nog beklaagde Assange zich omdat WikiLeaks niet was uitgenodigd op een UNESCO-conferentie over ‘het medialandschap na WikiLeaks’. De organisatie lijkt steeds meer op een uitgerangeerde zanger die, op een kleiner podium en met een minder goede band dan voorheen, wanhopig een comeback probeert te maken.

Je kunt je ook afvragen of WikiLeaks de wereld daadwerkelijk transparanter heeft gemaakt. Bill Keller, voormalig hoofdredacteur van The New York Times, denkt van niet. Sterker nog, vorige week schreef Keller in een commentaar: „De meest tastbare erfenis van Wikileaks’ campagne voor transparantie is dat de Amerikaanse regering geheimzinniger dan ooit opereert” .

Volgens Keller heeft Washington er na de massapublicatie van geheime documenten alles aan gedaan om lekken veel moeilijker te maken, onder meer door de invoering van een elektronisch controleprogramma dat het rondsturen van geheimen bemoeilijkt en het tevens gemakkelijker maakt om de identiteit van klokkenluiders te achterhalen.

Ook maakt de regering van Obama veel werk van de juridische vervolging van klokkenluiders, veel meer dan eerdere regeringen. Vorige maand nog werd een voormalige CIA-agent gearresteerd omdat hij aan journalisten de namen zou hebben verteld van ex-collega’s die omstreden ondervragingstechnieken gebruikten tegen vermeende terroristen. Volgens Keller is het de zesde strafzaak tegen een loslippige overheidsdienaar. Klokkenluiden was nog nooit zo moeilijk als in 2012, en zo heeft WikiLeaks misschien wel het tegenovergestelde bereikt van wat het nastreefde.

    • Lynn Berger