Wie een jood is, mag weer jood worden

Spaanse joden zijn eeuwenlang vervolgd en bekeerd. Op Mallorca mag deze groep nu weer jood worden. Maar dat bepalen ze liever zelf.

A man cries during a ceremony in Palma de Mallorca's synagogue, 26 January 2006 on the eve of Holocaust memorial day. The UN General Assembly last November adopted a landmark resolution that stipulated the annual Holocaust commemoration day would be January 27, the date the former Nazi death camp Auschwitz-Birkenau in then occupied southern Poland was liberated in 1945. AFP PHOTO/ Jaime REINA AFP

Correspondent Spanje & Portugal

Palma de Mallorca. Als inwoners van Mallorca hun huis aan een grote schoonmaak onderwerpen, spreken ze over fer el dissabte: ‘de zaterdag doen’, in het Catalaans. Een alledaags spreekwoord, maar er gaat een wreed verleden achter schuil: de eeuwenlange discriminatie en vervolging van de joden in Spanje. De pijnlijke geschiedenis wordt op Mallorca sinds enkele maanden opgerakeld door een joods-orthodoxe actiegroep uit Israël.

Om juist op de sabbat, de joodse rustdag, het huis grondig schoon te maken, was voor joden die onder dwang tot het katholicisme waren bekeerd een manier om te bewijzen dat ze hun oude geloof hadden afgezworen. Al sinds de Middeleeuwen werden joden op Mallorca, zoals overal in Spanje, gediscrimineerd en vervolgd. Om niet op de brandstapels te belanden, moesten zij zich katholieker voordoen dan de katholieken.

De nazaten van de joden op Mallorca – in de volksmond chuetas genoemd – staan plots in de belangstelling door een uitspraak van een hoge religieuze rechtbank, afgelopen zomer in Israël. De ultraorthodoxe rabbi Nissim Karelitz oordeelde dat chuetas ‘weer’ joods kunnen worden. Dit omdat zij op Mallorca door de eeuwen heen een gesloten groep vormden en alleen binnen de eigen gemeenschap trouwden. Chuetas kunnen zich nu in Israël officieel tot jood laten verklaren – als ze tenminste overtuigend aantonen religieus te zijn en van moeders zijde joodse wortels te hebben.

De uitspraak kwam er op verzoek van een conservatieve actiegroep uit Jeruzalem, Shavei Israel. Vooralsnog heeft maar een handjevol van de circa 30.000 chuetas interesse getoond. Zij zijn bij het ontdekken van hun joodse wortels aangewezen op de enige synagoge van het eiland, in de hoofdstad Palma de Mallorca. Miquel Segura was een van de eersten. „Wij vormen een minderheid binnen een minderheid”, vertelt de 67-jarige schrijver-journalist. Volgens hem is de grote meerderheid van de chuetas zich niet bewust van hun achtergrond. „En binnen de minderheid die dat wel is, willen de meesten er geen religieuze invulling aan geven.” Segura verwacht dat meer chuetas zijn voorbeeld zullen volgen, want de chuetas zijn hun joodse identiteit niet verloren. „Die is alleen al bewaard gebleven doordat we er altijd aan herinnerd werden – en vaak op niet zo’n vriendelijke manier.”

Het vonnis van de rabbinale rechtbank is een eerste stap in een lang proces, legt rabbijn Nissan Ben Avraham van de actiegroep Shavei uit. „Elke zaak is een wereld op zich”, vertelt hij telefonisch vanuit Israël. „De uitspraak vorig jaar was heel algemeen. Elke chueta die dat wil, zal nu afzonderlijk zijn zaak moeten voorleggen om erkend te worden.” Dit is nog lastig, omdat de afgelopen zestig, zeventig jaar gemengde huwelijken zeer gangbaar zijn geworden onder chuetas, legt hij uit. Tot halverwege de twintigste eeuw trouwden chuetas bijna alleen met elkaar. Maar toen Spanje zich vanaf de jaren zestig meer openstelde voor de buitenwereld, vooral via massatoerisme, kwam hier snel een eind aan.

Het activisme van Shavei stuit veel seculiere en katholieke chuetas tegen de borst. Alberto Bonnin, een seculiere chueta, leidt Memòria del Carrer, een groep amateurhistorici die zich interesseert voor de chueta-geschiedenis, nadrukkelijk uit niet-religieuze motieven. „Dat iemand van buiten nu zegt dat we ons moeten bekeren om ons joods te mogen noemen, irriteert. Het interesseert ons niet wat een rabbijn in Israël zegt. We hebben een joodse komaf, klaar.”

Het werk van Shavei ligt ook binnen de joodse gemeenschap zelf gevoelig, legt voorganger David Kaisin van de synagoge in Palma uit. „Proselitisme [zieltjes winnen, red.] is verboden binnen ons geloof. Persoonlijk denk ik dat er een smalle grens loopt tussen proselitisme en wat Shavei doet. Het is daarom goed dat religieuze autoriteiten toezicht houden op het proces.”

Volgens rabbi Nissan Ben Avraham is er geen risico dat hij te ver gaat. „Chuetas zijn van joodse afkomst, alleen ontkennen velen het nog. Wij gaan niet de deuren langs met deze boodschap. Wij plaatsen onze koopwaar in een etalage en wie interesse heeft, is welkom.”

    • Merijn de Waal