Vrede , met hulp van de radio

Een radiosoap van de BBC helpt de bevolking in Afghanistan om te gaan met de dagelijkse sores, zoals explosieven en uithuwelijken.

An Afghan farmer works in an opium poppy field as he listens to his radio in the Khogyani district of the Nangarhar province, east of Kabul, Afghanistan, Thursday, May 17, 2007. Afghanistan's opium poppy crop could rise 20 percent this year over last year's record haul, a development fueling increasing talk of greater involvement by U.S. and NATO forces in the drug fight and the need for a Colombia-style spray program. (AP Photo/Rahmat Gul) AP

Redacteur Conflict & Ontwikkeling

Het geroezemoes van mensen op een bazaar kraakt door de speakers van kleine transistorradiootjes in Afghanistan. De stem van Nek Muhammed klinkt hysterisch: hij wil zoeken in het puin, zoeken naar zijn zoon. „Mijn leven is niets waard als ik hem niet vind!” Rehim probeert Nek Muhammed tegen te houden. „Pas nou op, er kunnen nog meer explosieven liggen. Het is veel te gevaarlijk om zelf in het puin te zoeken!”

Deze scène komt uit de radiosoap Nieuw Thuis, Nieuw Leven, die de BBC World Service al achttien jaar, drie keer per week uitzendt in Afghanistan. Onder de naam Khana-e-nau, Zindagi-e-nau in het Dari, de taal die door ongeveer de helft van de bevolking wordt gesproken. En onder de titel Naway Kor, Naway J’wand in het Pashtu, dat ongeveer eenderde van de Afghanen spreekt. Na bijna twee decennia is het programma nog steeds een van de best beluisterde van de Afghaanse radio.

Radio is in Afghanistan nog altijd de belangrijkste bron van informatie. Onder de Sovjets, die Afghanistan in 1980 binnenvielen, werd op de nationale radiozender Radio Afghanistan vooral communistische propaganda uitgezonden. Toen de Sovjets in 1989 werden verslagen en de Talibaan de nationale zender omdoopten tot Stem van Sharia Radio, veranderde het propagandistische karakter niet. De Afghanen gingen dus op zoek naar andere, internationale radiozenders. Voice of Amerika, Radio Pakistan, Radio Iran en All India Radio werden populair, maar het merendeel koos voor de BBC World Service.

Recentelijk heeft de BBC luisteraars ingeleverd, vooral aan kleine lokale radiostations: waar in 2006 nog 60 procent van de Afghaanse volwassenen wekelijks naar de BBC luisterde, deed nog maar 40 procent dat in 2010. Onder BBC-luisteraars is Nieuw Thuis, Nieuw Leven onverminderd populair gebleven. Volgens de BBC World Trust volgt 93 procent van de mannelijke luisteraars de soap, van wie driekwart dat doet met vrouw en kind. En dat in een land waar radio luisteren traditioneel een mannenaangelegenheid is.

Gordon Adam was hoofd van de BBC World Service in Afghanistan toen Nieuw Thuis, Nieuw Leven bijna twee decennia terug bedacht werd. „Afghanen leven al meer dan dertig jaar in een oorlogsgebied”, vertelt hij in het café van de imposante Methodist Central Hall in Londen. „Daar komen zoveel problemen bij kijken: gezondheid, huwelijk, gewassen verbouwen, afbrokkelende tribale identiteit. Dat konden we niet echt in nieuwsitems of reportages kwijt.”

Dus bedacht de BBC World Service een dramaserie, die moet helpen met de vredesopbouw in het land. „Dat media haat kunnen zaaien, dat hebben we in de laatste helft van de twintigste eeuw wel gezien”, zegt Adam. Hij doelt op de Rwandese genocide, de oorlog in voormalig Joegoslavië en de oorlog in Georgië, waar radioprogramma’s etnische groepen verder uiteen dreven. „Maar het tegenovergestelde kan ook.”

Aan de radiosoap ging uitgebreid onderzoek vooraf. Afghaanse schrijvers, programmamakers en acteurs werden gerekruteerd in vluchtelingenkampen in Pakistan. „Alle culturele feiten moesten kloppen en in simpele taal worden verteld, anders keert het publiek zich meteen van je af”, zegt Adam. Dat gebeurde in Somalië, waar de BBC een soortgelijk programma opzette; de accenten van de acteurs werden geassocieerd met een bepaalde clan, waardoor andere clans de soap niet vertrouwden.

Of de soap impact heeft op de bevolking, is lastig te zeggen. De BBC gaat vooral af op anekdotisch bewijsmateriaal. Zo kwamen er veel reacties op de verhaallijn waarin een gerespecteerde dorpsouderling werd gedood in een schietpartij tussen twee ruziënde families. Hij werd per ongeluk geraakt door een verdwaalde kogel, om te benadrukken hoe zinloos het is om ruzies met wapens op te lossen. „In sommige dorpen werd zelfs een rouwdienst voor het karakter gehouden”, vertelt Adam. „Dat liet wel zien hoezeer de soap onderdeel van het ‘echte’ leven van Afghanen was geworden.”

Nieuw Thuis, Nieuw Leven is met name succesvol in het creëren van een fictieve ‘ruimte’ waarin taboes besproken kunnen worden. Een goed voorbeeld is bahd: de traditie waarbij vrouwen worden uitgehuwelijkt om ruzies tussen families op te lossen. „Het was de vraag of we de uitgehuwelijkte vrouw in Nieuw Thuis, Nieuw Leven zelfmoord zouden laten plegen”, vertelt Adam. „We wilden laten zien hoe gruwelijk bahd is, maar waren bang dat er copycats zouden zijn. Uiteindelijk deed het karakter een mislukte zelfmoordpoging.” Deze verhaallijn zorgde ervoor dat bahd onderwerp van discussie werd in families en gemeenschappen. Adam: „Dat is volgens mij het begin van verandering.”

Maar om aan vredesopbouw bij te dragen, moet discussie uitmonden in actie: verandert de soap het gedrag van Afghanen? Het lijkt er wel op. Zo schreef een journalist in 1998 dat een vrouw hem vertelde dat Gulalai (de verpleegster in Nieuw Thuis, Nieuw Leven) haar ervan had overtuigd haar dochter buiten de deur te laten werken. Vaccinatieteams van hulporganisaties rapporteerden dat steeds meer vrouwen een vaccinatie mochten halen van hun man. Weduwe Abida, die in de serie een paar kippen houdt om wat geld te verdienen, inspireert veel weduwen hetzelfde te doen.

Ondanks de overduidelijke pro-vrouweninsteek van Nieuw Thuis, Nieuw Leven zijn zelfs de Talibaan trouwe luisteraars. „Toen de Talibaan nog aan de macht waren, werden wetten soms zelfs aangepast na afleveringen van de soap”, grinnikt Adam. Zoals het verhaal van Asghar, die les had op een madrassah (religieuze school) maar moest stoppen omdat hij naar het front gestuurd werd. Na de aflevering verbood de Talibaan dienstplicht voor scholieren en zorgde voor meer madrassahs om hen te scholen.

Harde cijfers voor de impact van Nieuw Thuis, Nieuw Leven zijn echter schaars. De CIET International Mine Awareness Evaluation is een van de weinige bronnen die de ivloed van Nieuw Thuis, Nieuw Leven heeft gemeten. In 1997 liet dit onderzoek zien dat niet-luisteraars twee keer zoveel kans maakten op een landmijn te stappen als luisteraars. Andere voorlichtingsprogramma’s over landmijnen, die bijvoorbeeld naar dorpen afreisden om de bevolking in te lichten, bleken geen enkel aantoonbaar effect te hebben.

Waarom worden media niet vaker ingezet voor vredesopbouw? Adam: „Politici, militairen en hulporganisaties zien de media als een mogelijke bedreiging. Ze zijn bang voor een slecht imago, of de publicatie van gevoelige informatie. En journalisten zelf voelen zich ook ongemakkelijk in de rol van ‘vredesopbouwer’. Die willen liever objectief blijven.”