Minder hulp en meer sanctiesvoor werklozen

Niet eerder werd het ministerie van Sociale Zaken alleen geleid door VVD’ers. Dat is te merken bij het UWV, dat onder andere over de WW gaat. Met minder personeel moet het UWV meer werklozen achter de broek zitten.

Ze moeten er nog steeds aan wennen, de werknemers van het UWV Werkplein in Den Bosch. Sinds 1 januari is hun vestiging – een kantoorpand vlak naast het station – opvallend leeg en rustig.

Neem bijvoorbeeld de brede en verhoogde balie, middenin het pand. Daar zaten vroeger vijf receptionistes achter. „Er stonden om acht uur ’s ochtends al rijen mensen voor de balie”, zegt regiomanager Monique Genevace. Nu zit of staat er niemand.

Werklozen worden sinds kort geacht via internet hun vragen te stellen aan het UWV. Voor degenen die dat niet kunnen, zijn er cursussen ‘Leren werken met internet’.

In Den Bosch is de animo minder dan verwacht. Er staan twee gastvrouwen om werklozen op te vangen die spontaan binnen wandelen. Ze beantwoorden hun vragen of verwijzen hen naar een computer, waar ze mogen internetten om te zoeken naar werk. De bewaking is streng, vertelt een werkloze taxichauffeur achter een pc. Privé e-mailen mag niet. Vervelend, want hij kan thuis geen internetaansluiting meer betalen.

De UWV’ers die nog wel in het pand werken, weten inmiddels ook wat baanonzekerheid is. Het kabinet-Rutte besloot bij zijn aantreden in 2010 dat het UWV drastisch moest snijden in de organisatie.

Het UWV Werkbedrijf wordt gehalveerd. Dat is het onderdeel van uitkeringsinstantie UWV dat mensen aan een baan probeert te helpen. Van de 5.000 arbeidsplaatsen blijven er in 2015 2.400 over. Het budget daalt van 480 naar 240 miljoen euro. En van de honderd vestigingen door heel Nederland blijven er dertig over.

Het UWV is gewend aan bezuinigingen, de afgelopen negen jaar werden al duizenden banen geschrapt. Toch is deze ingreep ongekend. Manager Genevace: „Het doet veel met mensen. De grootste slag komt volgend jaar. Die gaat erin hakken. Ik hoop dat we dan nog wel een deel van onze klanten kunnen blijven zien, dat niet alles digitaal wordt.” De vestiging in Den Bosch blijft bestaan, maar die in Veghel, Cuijk en Oss verdwijnen.

Het Werkbedrijf schrapte al 900 banen. Volgend jaar gaan er nog eens 1.500 af. De sanering wordt gefaseerd doorgevoerd, zegt André Timmermans, landelijk directeur van het UWV Werkbedrijf. Hij wil de organisatie eerst laten wennen aan de nieuwe manier van werken waar het UWV voor koos: minder menselijk contact tussen werkcoach en werkloze, veel meer contact via internet.

Timmermans: „Als je 10 procent moet bezuinigen, kun je zeggen: we doen alles slimmer. Als je budget halveert, moet je opnieuw gaan nadenken over je organisatie.”

Voor Jentie Chedoe en Hennie Brakkee, twee werkcoaches van de vestiging in Den Bosch, is er veel veranderd. Ze zien minder werklozen dan voorheen, per dag twee in plaats van vijf.

De communicatie verloopt via de digitale ‘werkmap’ van de 270.000 werklozen, een persoonlijk dossier op de internetsite werk.nl van het UWV. Daarin moeten WW’ers elke twee weken melden wat ze hebben gedaan om een baan te vinden. Waar ze hebben gesolliciteerd en wat daaruit kwam.

Na drie maanden werkloosheid voeren Chedoe en Brakkee nu nog met de helft van hun klanten een gesprek op kantoor, vooral met de moeilijke gevallen. Dat zijn 50-plussers, mensen die deels zijn afgekeurd en andere mensen met weinig kans op een baan. Dan maken ze een maatwerkplan en bespreken ze de rechten en plichten van de WW’er.

Zulke gesprekken worden de komende jaren schaarser. Door de bezuinigingen krijgt in 2015 nog maar 1 op de 10 WW’ers een echt gesprek, verwacht Timmermans. „Eigenlijk zouden we iedereen die langer dan drie maanden werkloos is deze intensievere dienstverlening willen bieden.”

Het UWV wil zich concentreren op drie taken: bemiddeling via internet, alleen extra hulp voor de moeilijkste gevallen, en strakkere handhaving. Werklozen zullen zichzelf moeten redden. Om ze toch te helpen, wil het UWV de arbeidsmarkt zo transparant mogelijk maken, voor werklozen én werkgevers.

Er wordt een softwareprogramma gemaakt dat de kansen van werklozen op een baan inschat en automatisch de beste match tussen werkloze en vacature maakt.

Voor alle werklozen is de controle strenger geworden. Ze moeten allemaal in de eerste maanden twee keer naar een speeddate-middag komen. Daar voeren uitzendbureaus korte gesprekjes met werklozen. Niet komen is geen optie. Dan volgt er een sanctie.

Een klant van werkcoach Brakkee kwam twee keer niet opdagen. Ze kreeg als straf gedurende vier maanden maar de helft van haar uitkering. Brakkee: „Ik merk dat ik meer sancties aanbeveel sinds we via internet werken. Voorheen had ik een één-op-éénrelatie met mijn klanten. Daardoor heb je automatisch meer begrip. Nu is het makkelijker om te zeggen: dit zijn de regels.”

Minder contact, meer eigen verantwoordelijkheid en meer controle. Het is bewust beleid, in lijn met de filosofie van Henk Kamp en Paul de Krom, de twee VVD’ers die het ministerie nu besturen. Sinds 1 januari wordt het UWV zelf ook geleid door een VVD’er, Bruno Bruins, staatssecretaris van Onderwijs in het derde kabinet-Balkenende.

Het is een unicum in de geschiedenis van de Nederlandse sociale zekerheid. Niet eerder werd Sociale Zaken exclusief bestuurd door de VVD. Het verschil is te merken. Kamp en De Krom vinden dat de knop om moet bij gemeenten (die de bijstand uitvoeren) en het UWV (die de WW en de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen uitvoert).

Niet te veel meedenken met mensen die werkloos zijn, meer controleren of ze wel hun best doen. De folders van het UWV zijn inmiddels herdrukt. Daarin ligt nu minder de nadruk op hulp en meer op sancties.

Het UWV is gewend zich flexibel op te stellen. De organisatie kan snel groeien en krimpen, om de conjunctuur te volgen. Hoe meer werklozen er zijn, hoe groter het UWV. Timmermans: „Ik denk niet dat er in Nederland een bedrijf is dat dit zo snel kan als wij.”

Het UWV is ook flexibel, omdat de organisatie onder politieke partijen weinig vrienden heeft, zo bleek bij de laatste verkiezingen voor de Tweede Kamer. Veel partijen, waaronder de VVD, wilden het UWV afschaffen. Timmermans: „Wij realiseren ons dat we een organisatie zijn die conjunctuur- en politiekgevoelig is. We moeten meebewegen.”

Timmermans klaagt dus niet. Meer dienstverlening via internet is prima, zegt hij. Dat past in deze tijd. Wel vraagt hij zich af wat het effect is. „Dit zijn heel grote veranderingen. Die tasten de kern van onze organisatie aan. De laatste decennia konden mensen die werkloos werden ervan uitgaan dat ze een vaste coach kregen die hen hielp. Dat scoorde hoog in hun klanttevredenheid.”

Eigenlijk is dit een groot experiment. Helpt streng zijn? Kunnen werklozen het alleen? Het UWV onderzocht hoe andere landen met werklozen omgaan. De conclusie: geen land gaat zover in internetdienstverlening. In andere landen is er veel meer menselijk contact. Het effect op de duur van de werkloosheid is onbekend.

Timmermans: „Als de komende jaren blijkt dat mensen langer werkloos zijn door de internetdienstverlening, dan gaan we met die gegevens naar het ministerie. Maar wij zijn maar een simpele uitvoerder. Hoeveel middelen beschikbaar zijn voor hulp aan werklozen, is een politieke vraag.”

    • Marike Stellinga