Geef de politie de ruimte om taken te vervullen

Nu er een Nationale Politie komt, ligt het voor de hand dat de politiek meer te zeggen krijgt over de taakuitvoering. Niet verstandig. Geef agenten de ruimte, stellen Kees van der Vijver en Jan Wiarda.

Het boerkaverbod legt een tegenstelling bloot tussen de politie en beleidsmakers. Na de afkondiging van het verbod rezen er bedenkingen over de handhaafbaarheid ervan, onder meer van de zijde van de politie. De Partij voor de Vrijheid kwam hierop met een stevig standpunt – het verbod moet te allen tijde onvoorwaardelijk worden gehandhaafd. Er is geen speelruimte voor de politie. Die moet alleen de wet uitvoeren.

Hoogleraar rechtsvergelijking en politiedeskundige Cyrille Fijnaut stelde in een interview over de nationale politie (NRC Handelsblad, 28 januari) dat de nieuwe leiding de professionaliteit veel te centraal stelt en dat de aandacht meer moet liggen bij de uitvoering van beleid. Dit is een vergelijkbaar geluid.

NRC-redacteur Folkert Jensma legde daarentegen juist de nadruk op het belang van deskundigheid van de agent op straat, die niet slechts regels moet volgen maar naar redelijk inzicht moet handelen (28 januari). Hierbij speelt de professionaliteit een cruciale rol.

Er zijn vele manieren om op te treden tegen een vrouw met een boerka. Ze kan een waarschuwing krijgen of de opdracht om naar huis te gaan. Ze kan ook worden aangehouden, eventueel met inbeslagneming van de boerka. En ze kan een boete krijgen.

Het uitgangspunt in de Nederlandse rechtsorde is altijd geweest dat de politie een zekere ruimte wordt gelaten om te beslissen hoe er wordt opgetreden. Wettelijke normen worden nu eenmaal algemeen geformuleerd en houden geen rekening met alle omstandigheden. Zoveel mogelijk wordt ervan uitgegaan dat verbaliserend optreden het sluitstuk moet zijn van beleid, en niet een automatisme. Mechanistische toepassing kan leiden tot (gevoelens van) onrechtvaardigheid. Uiteraard kan het bevoegde gezag aanwijzingen geven, maar ook hiermee zijn niet alle situaties te ondervangen.

Het is een kwestie van professionaliteit hoe de politie omgaat met die vrije beslissingsruimte. Natuurlijk nemen politiemensen hierbij nu en dan verkeerde beslissingen. Soms zijn de gevolgen hiervan ernstig. Dan is het een kwestie van professionaliteit om de fout zo veel mogelijk te herstellen, de belanghebbenden genoegdoening te geven en om maatregelen te nemen die fouten tegengaan.

Wat averechts zal werken, is het beperken van de professionele ruimte. Hiermee neemt de kans op fouten alleen maar toe. Het keurslijf wordt krapper. Dit leidt weer tot grotere onzekerheid en aarzelingen bij het optreden. De beslissingsruimte van de politieman op straat is de laatste jaren onder druk gekomen. Hieraan heeft in de eerste plaats de politie zelf bijgedragen. Er kwamen bijvoorbeeld steeds vaker protocollen die voorschreven hoe in bepaalde concrete situaties moest worden opgetreden. Bovendien is de invloed van de (landelijke) politiek op het uitvoerende beleid onmiskenbaar toegenomen. Een toenemende politieke druk brengt het risico met zich mee dat de handelingsruimte van de politie steeds verder wordt beperkt.

De vorming van één korps nationale politie zal dit – het kan haast niet anders – versterken. Een belangrijke voorwaarde voor juiste keuzes is dat de politiemensen in nauw contact staan met de bevolking en weten wat er leeft. Vooral wijkagenten worden op dit punt positief beoordeeld door de bevolking omdat zij, meestal samen met betrokken partijen, zoeken naar een passende aanpak en oplossingen van problemen zonder direct repressief op te treden.

Het is van belang om ook de andere politiefuncties zo dicht mogelijk bij de bevolking te organiseren. Wij vinden het een goede zaak dat de kwartiermakers van de nationale politie dit beseffen en zeggen dat ze de professionaliteit centraal stellen. Het ondergeschikt maken van professionaliteit aan hiërarchie vinden wij een slecht idee. De koppeling van vrije beslissingsruimte aan professionaliteit is een van de wezenskenmerken van de politie, die voor de toekomst moet worden behouden.

De vorming van de nationale politie gaat gepaard met veel problemen. Laten we er niet meer bijmaken.

Jan Wiarda is oud-hoofdcommissaris van politie. Kees van der Vijver is emeritus hoogleraar politiestudies.

    • Kees van der Vijver
    • Jan Wiarda