Wat doen die Japanners daar bij dat Zeeuwse graf?

A farmer plants rice in a paddy field outside of Siem Reap, Cambodia, on Friday, Sept. 5, 2008. Cambodia's economy is set to expand by at least 8 percent this year as an increase in tourist arrivals and rice exports offsets higher energy and commodity prices, Commerce Minister Cham Prasidh said. Photographer: Paul Hilton/Bloomberg News BLOOMBERG NEWS

Op de begraafplaats Zorgvlied in Amsterdam kun je volgens historicus Bert Toussaint nog elk jaar Japanners shinto-rituelen zien uitvoeren bij het graf van de Zeeuw Johannis de Rijke. De Rijke was een van de elf Nederlandse waterbouwers die tussen 1872 en 1903 op uitnodiging van de Japanse regering allerlei waterwerken kwamen uitvoeren in Japan. Toussaint (1959) is historisch onderzoeker bij Rijkswaterstaat.

Waarom vroeg Japan om hulp uit Nederland?

„Japan was altijd afgesloten van de wereld. Maar in 1853 kwam een Amerikaans eskader, met de modernste kanonnen, de zaak openbreken. Dat bracht een schokgolf teweeg.

„De Japanse elite zag in dat er iets moest veranderen. In een halve eeuw is Japan toen van een achterblijver een voorloper geworden. Dat begon in de periode van keizer Meiji, die als veertienjarige jongen in 1867 op de troon terechtkwam. Er werd korte metten gemaakt met de feodale samenleving, er kwam een leerplicht die vroeger inging dan in Nederland, de standenmaatschappij werd afgeschaft, westerse kleding ingevoerd, een hypermodern leger en vloot uit de grond gestampt. Het was een weergaloze culturele revolutie.”

Hoe ging dat in zijn werk?

„Ze zaten met de vraag hoe je je kunt vormen als er geen modern onderwijs is. Om leidinggevenden op te leiden zijn er toen universiteiten gesticht. Ook zijn tussen de twee- en drieduizend buitenlanders gecontracteerd. Een aantal Japanse autoriteiten is daarvoor langdurig de wereld over gereisd. Ook hierheen. In Nederland hebben ze onder meer het Noordzeekanaal bekeken. Uiteindelijk werden er elf ingenieurs en uitvoerders op riante arbeidsvoorwaarden naar Japan gehaald. De Rijke is het langste gebleven, waarschijnlijk omdat hij in Japan een geweldige positie had. De Nederlanders bedachten strategieën voor het bevaarbaar maken van rivieren, bemoeiden zich met de irrigatie voor de rijstvelden, hielpen havens aanleggen.”

Dat konden de Japanners niet zelf?

„De Nederlanders brachten nieuwe dingen, zoals moderne metingen en berekeningen waarmee je precies de afvoer van water kon bepalen. Ingenieur Lindo heeft voor Japan een soort Normaal Amsterdams Peil bedacht: een ijkpunt voor de waterstanden. Niet alles was een succes. In Noord-Oost Japan bleek een hele dure haven niet diep genoeg te krijgen. De scheepvaart kwam dus niet op gang, en na een tyfoon in 1884 is die haven niet meer hersteld.”

Hoe weten we dit eigenlijk?

„De cineast Louis van Gasteren kwam dit op het spoor. Hij heeft een film gemaakt en samen met onderzoekers een boek samengesteld. Van Gasteren heeft ook heel veel brieven opgespoord. Uit alles blijkt eigenlijk dat de Nederlandse ingenieurs geen idee hadden waar ze terechtkwamen.”

Morgen spreekt drs. Bert Toussaint over de rol van Nederlandse waterbouwers in Japan. 19.30 uur. Lipsiusgebouw zaal 011, Cleveringa-plaats 1, Leiden. Toegang: gratis

    • Liesbeth Koenen