Poetin, er is geen betere - of andere

Zondag keert Poetin terug als president van Rusland. Hij ziet zichzelf als de leider zonder wie Rusland gedoemd is tot de ondergang. Maar steeds meer Russen prikken door zijn façade heen.

Russian Prime Minister Vladimir Putin wears glasses as he visits the Technology Park of the Novosibirsk Academic Town in Novosibirsk on February 17, 2012. AFP PHOTO/RIA NOVOSTI/POOL/ALEXEY DRUZHININ AFP

Niemand weet hoe Vladimir Poetin zich na zijn alom verwachte overwinning in de presidentsverkiezingen van 4 maart zal gaan gedragen. Voert hij cosmetische hervormingen door om zijn autoritaire systeem, dat gekenmerkt wordt door nepotisme en corruptie, nog een paar jaar te kunnen rekken? Trekt hij de autocratische teugels aan en smoort hij – al dan niet met geweld – de massale protestbeweging, die sinds de gefraudeerde parlementsverkiezingen van 4 december zijn gezag wekelijks ondermijnt? Of ontpopt hij zich op de valreep alsnog als een liberaal, die eindelijk serieus begint met de modernisering van de economie, de rechtsstaat en de magere democratische instituties van zijn land?

Doet hij het laatste, dan zal Poetin de geschiedenis ingaan als een groot leider en zet hij na een pauze van negen jaar de koers voort, die hij zijn eerste termijn is ingeslagen met behulp van zijn toenmalige premier Michail Kasjanov, tegenwoordig een van zijn grootste tegenstanders. Maar veel kans op zo’n liberale Poetin 2.0 is er niet, want van de daadkrachtige hervormer waarop hij in 2000 dankzij de hoge olieprijs leek, is na twaalf jaar niet meer dan een schim over. Van zijn regime, dat aanvankelijk de touwtjes strak in handen nam om de van zijn voorganger Boris Jeltsin geërfde chaos te bezweren, rest achter een dunne façade van orde een anarchistische woestenij, waar bestuurders zich op schaamteloze manier verrijken ten koste van het welzijn van het volk.

Dat Poetin op 4 maart gaat winnen staat vast. Volgens recente opiniepeilingen krijgt hij in de eerste ronde tweederde van de stemmen. Zijn overwinning wordt nog eens extra gegarandeerd door stembusfraude: als vanouds worden ambtenaren, leraren, postbodes, artsen en professoren onder dreiging van represailles onder druk gezet om op 4 maart hun stem op hem uit te brengen.

Maar ook zonder fraude kan Poetin het makkelijk redden, zij het dat hij dan misschien een tweede ronde nodig heeft, omdat zijn populariteit in werkelijkheid toch minder groot is dan wordt voorgespiegeld. Dankzij zijn jarenlange optreden op de staatstelevisie, waar hij iedereen vrijwel dagelijks een stralende toekomst en vooral meer geld belooft, geniet hij landelijke bekendheid als Vader des Vaderlands, zonder wie Rusland tot de ondergang is gedoemd. Een bijkomende factor is dat zijn tegenstanders marionetten van het Kremlin zijn, van wie vaststaat dat ze op eigen houtje, in eerlijke verkiezingen, nooit kunnen winnen. Daarbij bestaat eenderde van het electoraat uit gepensioneerden, die, zoals in de Sovjettijd, altijd op de kampioen van de machthebbers stemmen.

Ondanks die garanties wil Poetin toch in een eerste ronde zegevieren. Alleen zo denkt hij zijn zorgvuldig gecreëerde binnenlandse imago van Grote Stabilisator te handhaven en te kunnen laten zien dat hij ‘the one and only’ is. Een tweede ronde zou zijn gezag ondermijnen en zijn tegenstanders extra energie verschaffen om nieuwe massademonstraties te organiseren. Daarbij komt dat twijfelaars door die tweede ronde wel eens aangemoedigd zouden kunnen worden om alsnog op een van zijn tegenkandidaten te stemmen. Op oligarch Michail Prochorov bijvoorbeeld, die weliswaar door het Kremlin lijkt te zijn ingezet, maar die de afgelopen maanden de smaak te pakken heeft gekregen, een eigen moderniseringskoers vaart, fanatiek campagne voert en overtuigend overkomt, ook al staat hij in de peilingen op nog geen 10 procent van de stemmen.

Voorafgaand aan de partijconferentie van regeringspartij Verenigd Rusland in september leek er voor Poetin nog weinig aan de hand. Maar toen president Medvedev daar ineens bekendmaakte het dirigeerstokje van de macht te willen teruggeven aan zijn voorganger en beiden ook nog eens benadrukten dat dit vier jaar geleden zo afgesproken was, veroorzaakte dit een diepe teleurstelling bij veel jonge Russen, binnen en buiten het Kremlin. Zij hadden hun hoop gevestigd op een tweede termijn van Medvedev, in wiens komst zij, ondanks zijn trouw aan Poetin en het maar niet van de grond krijgen van zijn beloofde hervormingen, toch een voorzichtige stap in de richting van een modernere samenleving hadden waargenomen. Die hoop werd op het partijcongres de grond ingeboord.

Veel hoogopgeleide jongeren voelden zich verraden, alsof ze werkelijk hadden gedacht dat er met Medvedev een nieuwe tijd was aangebroken. De grote stembusfraude tijdens de parlementsverkiezingen van 4 december, die het corrupte en niet-functionerende Verenigd Rusland een meerderheid in de Doema had moeten geven, was een volgende klap in het gezicht van die jongere generatie, die nu de straat opging om haar ongenoegen te uiten.

Bijna niemand weet wat zich echt in het Kremlin afspeelt. Daardoor blijft het gissen waarom Poetin terugkeert als president. Aan het einde van zijn tweede termijn in 2008 had hij er zichtbaar genoeg van. Moe van al het reizen en het machtsspel in het Kremlin leek hij de dagelijkse gang van zaken aan een vertrouweling te willen overlaten, zonder de regie uit handen te geven. Als premier zou hij zich vooral op de economie richten. Want als Poetin een ding goed kan, is het zakendoen. Maar het liep anders dan verwacht en daardoor werd hij nog meer de gijzelaar van het systeem dat hijzelf had geschapen.

Zo zou een van de belangrijkste redenen voor zijn terugkeer zijn dat er onder Medvedev een grote chaos binnen de elite was ontstaan. Bestuurders wisten daardoor vaak niet meer waar zij aan toe waren. De groep schatrijke zakenmannen van wie wordt gezegd dat zij de werkelijke baas in Rusland zijn en Poetin slechts hun ondergeschikte is, merkten hetzelfde. Betekende de door Medvedev verkondigde corruptiebestrijding en versterking van de rechtstaat nu inderdaad een nieuwe koers? Of konden ze op de oude voet verdergaan?

Die onzekerheid werd de afgelopen vier jaar steeds groter. Dat vooral Poetins oude zakenvrienden als Gennadi Timtsjenko (mede-eigenaar van olietransportbedrijf Gunvor), de gebroeders Rotenberg (bouwmagnaten) en de gebroeders Kovaltsjoek (Gazprom) een beroep op hem lijken te hebben gedaan om terug te keren in het hoogste ambt, ligt dan ook voor de hand. Met hun vertrouweling Poetin aan de top zijn hun belangen veiliggesteld.

Als president wordt Poetin straks met grote problemen opgezadeld. Hij zal verkondigen dat hij de enige is die zijn land door een moeilijke economische periode kan loodsen, maar tegelijkertijd beseft hij ook dat zijn systeem van vriendjespolitiek en corruptie in ruil voor politieke steun de opkomst van een gezonde economie in de weg staat. Je hoeft daarvoor niet eens het woord ‘democratie’ in de mond te nemen. Wel moet je beseffen dat een moderne economie zich nooit kan ontwikkelen als er geen onafhankelijke rechtbanken bestaan die privébezit beschermen of als ambtenaren en ministers niet door een parlement ter verantwoording worden geroepen voor malversaties.

Dat Poetins grootste tegenstander van dit moment, de gevangenzittende oligarch Michail Chodorkovski, voorspeld heeft dat de Russische economie als gevolg van Poetins systeem binnen een paar jaar failliet zal gaan, lijkt niet ver bezijden de waarheid. Want Poetin aan de macht betekent economische stilstand, voortschrijdende corruptie en de jaarlijkse uittocht naar het Westen van honderdduizenden hoogopgeleide jonge Russen.

Treurig voor Rusland is dat er door Poetins verwoesting van de democratische instituties, de kneveling van de media en het onderdrukken van normale oppositiepartijen op korte termijn geen alternatief bestaat, niet in de eigen gelederen en niet in het oppositiekamp, dat verdeeld en bij het volk onbekend is.

Zelf heeft Poetin een nieuw gezicht gekregen, dankzij een plastisch chirurg die zijn rimpels en wallen heeft weggemoffeld. Hij straalt daardoor tegenwoordig iets zachts en vrouwelijks uit. Maar of achter die nieuwe gelaatstrekken niet de vroegere KGB-officier schuilt, die zijn land, zoals de meeste van zijn collega’s uit die dienst, het liefst wil veranderen in een kopie van China– een straffe dictatuur met staatskapitalisme – zal pas blijken na zijn inauguratie in mei.

    • Michel Krielaars