Intens als met emoties worstelende intellectueel

De Zweedse acteur Erland Josephson werd dankzij zijn rollen in Bergman-films een bekend gezicht. Veel indruk maakte hij ook in twee films van Andrej Tarkovski.

Actor Erland Josephson is seen in this 1982 photograph during the filming of Ingmar Bergman's film Fanny and Alexander. Josephson passed away on Saturday at the age of 88. REUTERS/Stefan Lindblom/Scanpix Sweden (SWEDEN - Tags: ENTERTAINMENT OBITUARY) SWEDEN OUT. NO COMMERCIAL OR EDITORIAL SALES IN SWEDEN. THIS IMAGE HAS BEEN SUPPLIED BY A THIRD PARTY. IT IS DISTRIBUTED, EXACTLY AS RECEIVED BY REUTERS, AS A SERVICE TO CLIENTS. FOR EDITORIAL USE ONLY. NOT FOR SALE FOR MARKETING OR ADVERTISING CAMPAIGNS. NO COMMERCIAL SALES REUTERS

De zaterdag overleden Zweedse acteur Erland Josephson zal voor altijd herinnerd worden wegens zijn samenwerking met landgenoot Ingmar Bergman. Zijn rol in Bergmans zesdelige televisieserie Scènes uit een huwelijk (1973) maakte hem niet alleen in Zweden een bekend gezicht. De serie, waaruit ook een bioscoopversie werd gedestilleerd, werd in veel landen uitgezonden, ook in Nederland. Ook speelde Josephson een bijrol als Joodse bric-à-brac-handelaar in Fanny en Alexander (1982), de eveneens succesvolle tv-serie die Bergman grotendeels baseerde op zijn eigen jeugd. In eerdere films van Bergman had hij (dragende) bijrollen.

Josephson speelde vaak egocentrische, met zichzelf worstelende intellectuelen, zoals Johan in Scènes uit een huwelijk. Johan lijkt gelukkig getrouwd, houdt van zijn kinderen en heeft een goede baan, maar toch is hij gefrustreerd. Een gecultiveerd man wie het niet lukt zijn emoties te uiten en die zich verschuilt achter een pantser van ironie en beschaafdheid.

In een van de mooiste scènes uit de televisieserie breekt dit pantser plotseling en valt hij zijn ex-vrouw Marianne (Liv Ullmann) aan als zij hem bezoekt om de echtscheidingspapieren te laten ondertekenen. Hij heeft gedronken en als Marianne haar minachting voor hem laat blijken en zegt dat hij haar volledig koud laat, begint hij haar opeens hard te slaan. Hij gooit haar op de grond en roept: „Ik zou je kunnen vermoorden”, terwijl hij haar meermalen schopt.

Alle opgekropte gevoelens komen in deze scène naar buiten en Josephson laat zich helemaal gaan – de kille intellectueel wordt een gekwetst agressief roofdier.

Bergman filmde Josephson en Ullmann voornamelijk in close-up, waardoor het scala aan emoties dat ze doormaken – van wanhoop tot vreugde – zeer goed zichtbaar was op het kleine televisiescherm. Ook monteerde hij nauwelijks, wat zijn acteurs de kans gaf te schitteren in lange scènes vol intensiteit.

In een fraaie monoloog onderstreepte Josephson de thematiek: „We zijn emotionele analfabeten. We weten alles van anatomie of oogstmethodes in Afrika, we hebben wiskundige formules uit ons hoofd geleerd maar we weten niets over ons zielenleven. We zijn enorm onkundig over wat anderen bezighoudt.”

Door Scènes uit een huwelijk werd het onderwerp echtscheiding bespreekbaar. Bergman was er uiterst trots op dat na de uitzending van zijn serie op de Zweedse televisie het aantal echtscheidingen exponentieel toenam.

Dertig jaar later speelden Josephson en Ullmann opnieuw Johan en Marianne in Bergmans zwanenzang, het voor televisie gemaakte Saraband (2003). Het was ook een van Josephsons laatste rollen, vlak voordat hij werd gediagnosticeerd met de ziekte van Parkinson.

Josephson werd in 1923 geboren in Stockholm in een cultureel gezin. Hij volgde geen theateropleiding maar leerde het vak in de praktijk. Hij ontmoette Bergman op zestienjarige leeftijd toen hij meespeelde in het door Bergman in het theater geregisseerde The Merchant of Venice. Het leidde tot een levenslange vriendschap en samenwerking. Onder pseudoniem schreef hij samen met Bergman het scenario voor De lusthof (1961) en Om over al die vrouwen maar niet te spreken (1964). Toen Bergman na de Tweede Wereldoorlog films ging maken, vroeg hij Josephson voor kleine rolletjes, zoals in Het regent op onze liefde (1946), Het gelaat (1958) en Op de drempel van het leven (1958).

Een jaar voor Scènes uit een huwelijk speelde hij met Liv Ullmann in Geschreeuw en gefluister (1972). In het kammerspiel Na de repetitie (1984) was hij het alter ego van Bergman, een oude theaterregisseur die in gesprekken met een jonge actrice (Lena Olin) filosofeert over de relatie tussen theater en leven, spel en werkelijkheid. Ondertussen probeert de ouwe snoeper indruk op haar te maken.

Door zijn samenwerking met Bergman werd Josephson een bekend gezicht. Het leidde tot rollen in andermans films. Het meest memorabel zijn de hoofdrollen die hij speelde in de twee laatste films van Andrej Tarkovski, Nostalghia (1983) en Het offer (The Sacrifice, 1986). Josephson werd 88 jaar.

    • André Waardenburg