Help! Zombiebanken!

De ECB stelt deze week voor de tweede maal goedkoop geld beschikbaar aan banken. Maar de stabiliteit die daarmee gekocht wordt zou wel eens van de korte duur kunnen zijn.

Redacteur Macro-economie

De methadonbus rijdt deze week voor de tweede keer langs de behoevende banken in de eurozone. Het opiaat? Geld. Heel veel en heel goedkoop geld.

Vanaf vandaag kunnen banken in de eurozone opnieuw inschrijven op de onbeperkte zak geld die de Europese Centrale Bank (ECB) ter beschikking stelt. Analisten en economen verwachten dat banken tussen de 600 en 1.000 miljard euro zullen vragen. Voor de rust in de eurozone is dat goed nieuws. Maar de gulheid van de ECB heeft ook een nadeel: er wordt gevreesd voor het ontstaan van zombiebanken: financiële instellingen die eigenlijk failliet zijn, maar met goedkope leningen kunstmatig in leven gehouden worden.

De vorige lening van de ECB, in december, wordt alom geroemd. Althans, achteraf. In aanloop naar de ingreep was er nog veel kritiek op het beschikbaar stellen van zulke grote hoeveelheden, bijna gratis geld. Maar wie verslaafd is, vergeet kennelijk snel.

De ECB stond destijds onder grote druk om in te grijpen. Politici zeiden dat de instelling meer moest doen om de eurocrisis te bezweren. Ook bekende economen als de Belgische hoogleraar Paul de Grauwe waren voorstander van zo’n grotere rol. Alleen als de ECB, net als de Federal Reserve in de Verenigde Staten, massaal impopulair geworden staatsleningen – zowel bestaande als nieuwe obligaties – zou gaan opkopen, kon de crisis worden bezworen. De verwachtingen waren dan ook hooggespannen toen Mario Draghi, de president van de ECB, op 8 december een persconferentie gaf.

Draghi was onvermurwbaar. Direct staatsobligaties van eurolanden kopen was onmogelijk, zei hij. De ECB zou dan staatsschulden financieren en dat is in strijd met Europese regels. Het verbod op monetaire financiering was gebaseerd op „de uitstekende” Duitse traditie op dit vlak, aldus Draghi.

Wel kwam Draghi met een alternatief. Hij zei banken tegemoet te willen komen door ze onbeperkt leningen met een looptijd van drie jaar te willen verstrekken. Commentatoren en analisten reageerden teleurgesteld. Draghi leek niet bereid het grootste geschut uit de kast te halen om de crisis te bestrijden. De leningen aan banken waren een aardig steuntje in de rug, maar zouden de crisis niet oplossen, was het veel gehoorde commentaar. Een doekje voor het bloeden, dat was het, meer niet.

Dat bleek al snel een misvatting. Ruim vijfhonderd banken tekenden in op de lening. De ECB verstrekte 489 miljard euro. Opeens daalden de rentestanden van de Europese probleemlanden. Opeens verdween de panieksfeer die er heerste. En tot nu toe is de ingreep het meest probate medicijn in de eurocrisis gebleken. „De zet van Draghi was zo geniaal dat de meeste mensen niet doorhadden hoe geniaal het was”, zegt de Britse econoom Martin Wolf. „Door zeer orthodox steun te betuigen aan de Duitse monetaire traditie maakte Draghi het mogelijk redelijk onopgemerkt iets heel onorthodox te doen.”

Overheden direct steunen is uit den boze, maar banken steunen blijkt minstens zo effectief. Als banken zich minder zorgen hoeven te maken over de vraag waar ze geld vandaan halen, zullen ze minder snel geneigd zijn staatsobligaties te dumpen en leningen aan bedrijven en consumenten in te trekken. Hierdoor dalen de rentestanden en als gevolg daarvan zou de economische neergang minder diep moeten zijn.

De ingreep van de ECB is echter geen blijvende oplossing. Banken worden drie jaar lang gesteund. Als bankbestuurders en politici die tijd aangrijpen om de leningportefeuille kritisch te bekijken en de nodige hervormingen door te voeren is er niks aan de hand. Het gevaar is echter dat door onbeperkt en spotgoedkoop te lenen de ECB de druk vermindert op politici en bankiers om hun gedrag te wijzigen.

Economen van kredietbeoordelaar Standard & Poor’s zien een gevaar in een te grote afhankelijkheid van de ECB-kredieten. Het is volgens S&P prima als banken de leningen van de ECB gebruiken als extra buffer. „Maar als banken de ECB-leningen nodig hebben om dagelijkse activiteiten te financieren is het bedrijfsmodel van die bank eigenlijk onhoudbaar”, schrijven zij in een rapport dat vorige week verscheen.

Volgens S&P zijn alle banken in Griekenland en Ierland compleet afhankelijk van noodleningen van de ECB en de nationale centrale banken. Ook Portugal kent een aantal zombiebanken, constateren de economen. Het Frans-Belgische Dexia is ook een bank die onmogelijk op eigen benen kan staan, zegt S&P. Vorige week maakte het genationaliseerde Dexia rampzalig slechte cijfers bekend. Het concern leed vorig jaar een verlies van 11,6 miljard euro. In 2010 boekte de bank nog een winst van 723 miljoen euro. Het grootste deel van het verlies werd veroorzaakt door de kosten die zijn gemaakt tijdens de nationalisatie en de afwaardering van de waarde van de portefeuille Griekse staatsleningen.

Kredietbeoordelaar S&P waarschuwt dat de ECB de tweedeling van de Europese bankensector bevordert. Sterke banken in Nederland, Finland, Oostenrijk, Luxemburg en Duitsland zijn niet afhankelijk van ECB-leningen. Investeerders op de geld- en kapitaalmarkt zien en weten dat. Als gevolg daarvan kunnen deze banken gemakkelijker aan geld komen. De banken in Zuid-Europa worden steeds afhankelijker van cash van de ECB en verliezen toegang tot de kapitaalmarkt. Niemand wil investeren in een bank die het niet op eigen kracht kan redden.

Josef Ackermann, Zwitsers topbankier in Duitse dienst, maakte onlangs duidelijk hoe splijtend de ECB-leningen werken. Tijdens de presentatie van de jaarcijfers van zijn Deutsche Bank zei Ackermann dat zijn bank geliefd was bij investeerders omdat ze tijdens de crisis niet op de staat leunde. Gebruik maken van leningen van de ECB staat gelijk aan reputatieschade, stelde Ackermann. Dit kwam hem op forse kritiek van Draghi te staan. Niet alleen verweet Draghi Ackermann onnodig machogedrag, hij zei ook dat er geen stigma mag rusten op de ECB-leningen. De leenfaciliteit is er om een beroep op te doen, zei Draghi.

Vanuit Draghi gezien is dat een logisch standpunt. Hij wil voorkomen dat banken geen gebruik durven te maken van zijn oneindige grote zak geld. Een nieuwe kredietcrisis, waarbij banken niet meer aan elkaar durven te lenen, is dan snel een feit.

Toch heeft Ackermann van Deutsche Bank een goed punt, zeggen de economen van S&P. Het is duidelijk dat de steun van de ECB tijdelijk is. Eind 2014 en begin 2015 lopen de driejaarsleningen af. De banken moeten dan weer op eigen benen kunnen staan. Door zwakke banken nu niet te dwingen bedrijfsmodellen aan te passen, kan de eurozone over drie jaar weer voor dezelfde keuze staan: zombiebanken nog langer kunstmatig in leven houden of ze ten onder laten gaan. Dat laatste zal waarschijnlijk gevaarlijke economis che schokken met zich meebrengen. Met andere woorden: afkicken van gratis geld is heel moeilijk.

Als dat sombere scenario werkelijkheid wordt, is de geniale zet van Draghi uiteindelijk niets meer dan drie jaar verspilde tijd.