We moeten data toegankelijk en toetsbaar maken

Den Haag, 27-04-10. Jos Engelen, voorzitter NWO. Foto Leo van Velzen Nrc Hb.

Het interview met ondergetekende over wetenschapsfraude heeft tot scherpe reacties geleid. De kritiek is dat ik fraude onvoldoende serieus zou nemen en actiever zou moeten zijn in het voorkómen ervan. Daar wil ik graag op reageren.

Afgelopen jaren zijn er diverse initiatieven genomen. In 2001 hebben NWO, KNAW en de VSNU een richtlijn opgesteld over normen van wetenschappelijk onderzoek met procedures die bij vrijwel alle universiteiten zijn ingevoerd. Er is in 2003 een landelijk Orgaan voor Wetenschappelijke Integriteit ingesteld, dat klachten en vermoedens van misstanden behandelt.

Vijf jaar geleden stelden KNAW en NWO samen het instituut DANS (Data Archiving and Networked Services) in. DANS stimuleert onderzoekers, door training en advies, om hun gegevens duurzaam te archiveren en open te stellen voor hergebruik. Door onderzoeksgegevens beter toegankelijk te maken en te houden, krijgen anderen meer gelegenheid om de waarde ervan te beoordelen.

En toch heeft Stapel kans gezien om te frauderen. Buitengewoon ernstig, en uiteraard vindt ook NWO dat er kritisch gekeken moet worden of er lessen uit te trekken zijn om dit te voorkomen. Dat is echter iets anders dan meteen het hele stelsel ter discussie stellen.

Juist met erkenning van ieders rol en verantwoordelijkheden zal gekeken moeten worden hoe fraude kan worden tegengegaan. Wat is de rol van NWO hierin?

Veel van het door NWO gefinancierde onderzoek vindt plaats aan de Nederlandse universiteiten, waar de rector magnificus bestuurlijk verantwoordelijk is. Onderzoekers dienen onderzoeksvoorstellen in, die worden beoordeeld en al dan niet gehonoreerd. Het beoordelen en financieren van onderzoeksvoorstellen is toevertrouwd aan de NWO. Onafhankelijke, externe experts beoordelen de onderzoeksvoorstellen. De verantwoordelijkheid voor het toekennen van de financiering berust bij het NWO-bestuur. Het scheiden van ‘beoordelaars’ en ‘geldverdelers’ is essentieel voor een gezond wetenschapssysteem. NWO heeft als onderzoeksfinancier een andere taak dan een onderzoeksuitvoerder. Die scheiding van taken is er om een gesloten systeem te voorkomen en om nieuwkomers en vernieuwers optimale kansen te bieden.

Maar kunnen we fraudeurs tegenhouden aan de poort? Met andere woorden: kan bij een onderzoeksvoorstel dat is ingediend bij NWO vastgesteld worden dat de indiener fraude in de zin heeft? De beoordeling is streng: als een onderzoeker niet kan uitleggen hoe hij/zij methodisch te werk wil gaan, dan gaat het niet door. Als deze methode origineel, vernieuwend is juist wel. Dat wordt wel ‘risicovol onderzoek’ genoemd. Verder moeten onderzoekers zich verantwoorden over de voortgang en de resultaten van hun werk.

In het spectrum van wetenschappelijk onacceptabel gedrag is fraude – het bij elkaar liegen van een ‘wetenschappelijk’ resultaat – het meest ernstig. En het minst vóórkomend. En het moeilijkst te voorkómen. Maar uiteindelijk zal de fraudeur tegen de lamp lopen: elk nieuw wetenschappelijk inzicht en resultaat is de basis voor verder onderzoek door anderen. Een basis die bestaat uit drijfzand zal worden blootgelegd; er is geen verder onderzoek op mogelijk.

We moeten er wel alles aan doen om fraude te voorkómen. In de allereerste plaats door een onderzoeksklimaat in stand te houden waarin onderzoekers open samenwerken en eerlijk met elkaar in competitie gaan. Door een onderzoekscultuur te koesteren waarin het wetenschappelijke debat belangrijker is dan ‘scoren’. Door de beste onderzoekers adequaat te steunen en in staat te stellen de volgende generatie op te leiden. En door data toegankelijk en toetsbaar te maken.

Ik verwacht dat het eindrapport van de commissie Levelt – die de affaire Stapel aan een grondig onderzoek onderwerpt – inzicht geeft in het ontstaan en het verloop van zijn praktijken. Als daar lessen uit te trekken zijn voor het vervolmaken van werkwijze en procedures van NWO dan zullen wij die onmiddellijk implementeren.

Jos Engelen

Voorzitter Algemeen Bestuur Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek