Over abortus geen nieuws

Mark Levels – Abortion laws in Europe between 1960 and 2010. Legislative developments and their consequences for women’s reproductive decision-making 304 blz. Radboud Universiteit Nijmegen, 7 december 2011. Promotores: Prof.dr. W.C. Ultee, prof.dr. A. Need

Ook proefschriftonderwerpen zijn aan modes onderhevig. Als de promovendus na jaren klaar is, is de aandacht van politiek en media meestal al weer naar andere thema’s verschoven. Aids leverde in de jaren negentig van de vorige eeuw een enorme hoeveelheid dissertaties op. Daarna was er ineens veel aandacht voor eetstoornissen en nu weer voor dementie en depressie bij bejaarden. Uiteraard is de belangstelling voor actuele onderwerpen extra groot als er ook extra geld voor onderzoek beschikbaar, zoals destijds bij aids.

Abortus is geen actueel onderwerp meer. In de Verenigde Staten is er wel nog altijd sprake van een felle anti-abortusbeweging en is er bij iedere presidentsverkiezing veel te doen over de toelaatbaarheid van abortus. In de meeste landen van Europa is abortus inmiddels onder meestal niet al te beperkende voorwaarden wettelijk toegestaan. Zo nu en dan wordt er wel een poging gedaan om de regels weer wat aan te scherpen, maar meestal komt het niet veel verder dan een poging.

Een Nederlands proefschrift over de abortuswetten in Europese landen verrast dus een beetje. Wat valt er nog over te zeggen? Voor mij niet helemaal een retorische vraag, omdat ik van 1969 tot de nieuwe abortuswet van 1981 nauw betrokken ben geweest bij de abortushulpverlening en de opstelling van de in de Eerste Kamer verongelukte initiatiefwet van VVD en PvdA. In feite werd ‘medisch verantwoorde zwangerschapsonderbreking’ al vanaf 1970 aangeboden in over het hele land verspreide abortusklinieken. Een nieuwe en zeer veilige techniek (vacuümaspiratie met een zachte plastic curette) maakte het mogelijk de ingreep poliklinisch uit te voeren. De moeilijkste vraag was en bleef of abortus ook bij een al vergevorderde zwangerschap nog mocht worden uitgevoerd.

Mark Levels’ proefschrift biedt voor 32 Europese landen in kort bestek een goed overzicht van de geschiedenis van de abortuswetgeving. De meest restrictieve wetgeving zien we nog in Ierland, Malta en Polen, bijna overal elders is inmiddels een min of meer liberale wetgeving van kracht. In de landen van Oost-Europa was dat bijna overal al heel lang zo, mede omdat goede anticonceptie er vrijwel niet te krijgen was. In West-Europa leidde juist de komst van goede anticonceptie, met name de pil, tot een behoefte aan abortus als last resort.

Levels legt wel het verband tussen de wettelijke toelating van anticonceptie en de liberalisering van abortus, maar gaat nauwelijks in op de aard van het verband. Juist in landen waar een precieze regeling van de komst van meestal nog maar twee kinderen steeds belangrijker werd gevonden, werd abortus ook belangrijk als sluitstuk van de family planning. Al in de eerste jaren van de abortushulpverlening in Nederland bleek de populatie van abortusklinieken gevormd te worden door vrouwen die nog niet aan kinderen toe waren of die hun gezin al voltooid hadden. In de laatste veertig jaar steeg de leeftijd waarop vrouwen hun eerste kind krijgen van ruim 25 jaar tot nu bijna 30 jaar. Abortus speelt daar maar een beperkte en tegelijkertijd toch belangrijke rol bij.

Het bijzondere van Nederland – Levels stelt het ook weer vast – is dat een liberale abortuswetgeving en een volledige vergoeding van de ingreep door de zorgverzekering niet heeft geleid tot een hoog of zelfs maar stijgend aantal abortussen. Nederland hoort tot de landen met de laagste abortuscijfers en ook de laagste aantallen tienermoeders. De lichte stijging in het abortuscijfer over de tijd heen is voor een belangrijk deel het gevolg van de komst van veel jonge immigrantenvrouwen uit landen met een slechte anticonceptietraditie. Nederland is nog altijd wereldkampioen pilgebruik en dat begint al in de tienerjaren. Voor echtparen is sterilisatie van de man veel vaker dan gedacht wordt de afsluiting van de gezinsvormende fase. Abortus is dus maar ‘een beetje’ nodig.

Dit is allemaal al heel lang bekend en uitvoerig onderzocht en beschreven. Het proefschrift van Levels levert wat dat betreft weinig of geen nieuwe feiten of inzichten op. Zelf zegt hij overigens met nadruk en steeds weer dat hij op bijna elk onderwerp een betere vraagstelling, een verfijndere theorie of een hoogwaardigere methodologie te bieden heeft. Dat is ook waar het hem om gaat. Kennis over abortus is niet het doel van het onderzoek. Abortus is het vehikel dat gebruikt wordt om hypothesen te formuleren en die zo rigoureus mogelijk te toetsen. Dat is ontzettend veel werk en dat wordt ook met noeste vlijt en veel methodisch vernuft uitgevoerd, maar het leidt niet tot andere en ook helemaal niet tot ‘fundamentelere’ kennis dan we dertig en veertig jaar geleden al hadden. Ook op de meeste vragen die Levels nog onbeantwoord acht, is het antwoord al lang bekend. Over abortus valt echt niets nieuws te melden.

    • Paul Schnabel