Net als Romeins Rijk spat de EU zeker uit elkaar

O ja, mevrouw Reding? Is een federaal Europa de enige weg? Dat miskent de gevoelens die miljoenen Europeanen hebben voor hun eigen natiestaten, stelt Alfons Dölle.

Komt de ‘Federatie Europa’ er dan toch? Niet met schetterende trompetten, maar stilletjes en door de achterdeur?

De eurocrisis zet de nationale politieke elites met de rug tegen de muur. Via het wisselspoor van de fiscaal budgettaire integratie nadert de Europaexpress het federale station. De locomotief van de vier vrijheden – personen diensten, goederen en kapitaal – zwoegt verder. De ‘nationale’ wagons van fiscaliteit, sociale zekerheid, onderwijs, justitie, natuurbeheer en ruimtelijke ordening lijken steeds hechter gekoppeld aan die locomotief.

Dit is de onverbiddelijke logica in de bijdrage op 13 februari op deze pagina van Viviane Reding, vicevoorzitter van de Europese Commissie – de embryonale regering van Europa. Het lijkt ook de logische uitkomst van the ever closer Union, waarover het Verdrag van Lissabon in zijn preambule spreekt. Het zit in het DNA van de Brusselse communautaire ambtelijke kaste en het wordt krachtig ondersteund door de jurisprudentie van het Europese Hof. Deze laatste ultieme integratiemachine trimt in standaardarresten de 27 rechtsordes van de lidstaten steeds meer in een gelid. Ook veel CEO’s uit het grote bedrijfsleven dromen van zo’n Verenigde Staten van Europa. Nationale diversiteit en eigenwilligheid verstoren vanuit die invalshoek indirect the equal playing field, hét breekijzer van de integratie. De eindregie op steeds meer domeinen gaat naar Brussel.

Mensen die zich tegen een steeds verder integrerend Europa verzetten, worden door kosmopolitisch georiënteerde elites afwisselend weggezet als sneue Verlierer der Modernisierung en als verblinde mensen die de schitterende stip aan de horizon niet willen zien. Erger nog – het zijn slecht opgeleide nationalisten, provincialen en egoïsten!

Deze neerbuigende houding is arrogant en riskant, en wel om vier redenen.

1Onze samenleving wordt deels bezield en gedragen door nationale solidariteit, gevoed vanuit een beproefd nationaal besef. Nederland is veel meer dan een verzameling mensen in postcodegebied ‘0031’. De drang tot uniformering – equal playing field – lijkt de essentie van de hedendaagse Europese integratie. Die grondzee erodeert de nationale instituties, processen, arrangementen en voorzieningen, waaronder bijvoorbeeld de sociale zekerheid, het huurbeleid en de pensioenen. Als die meer en meer door ‘Brussel’ worden begrensd, bepaald en geüniformeerd, ontstijgen ze de nationale politieke arena’s. Ze verliezen hun worteling in de nationale solidariteit. Het opschalen van dit type solidariteit naar een amalgaam van een half miljard mensen lukt nauwelijks. De beoogde mechanische, in Europese regelgeving gestolde solidariteit zal veel brozer blijken dan de nationale en historisch beproefde solidariteit.

Mensen die ervaren dat de nationale beschutting, zelfbepaling en zelforganisatie worden afgebroken, ontwikkelen bovendien een groeiende haat tegen de voor eurofiel uitgescholden elites, die in hun ogen het vaderland verkwanselen aan ‘Europa’ – over sociale cohesie gesproken.

2Een federaal Europa zal blootstaan aan hevige spanningen. Alle grote historische heterogene staatkundige entiteiten toonden dit. De Romeinse, Byzantijnse, Karolingische, Napoleontische en Heilige Roomse rijken, de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie, de Duitse Bond, de Sovjet-Unie en later Rusland, Joegoslavië – ze bezweken allemaal. Het lijkt er soms op dat de Europese Unie denkt dat zij de geschiedenis voorbij is. De EU is zeker een bijzonder kind, maar zo bijzonder dat het buiten de zwaartekracht van de historie staat nu ook weer niet.

3De politieke kernbeslissingen die in een federaal Europa op termijn op alle domeinen worden weggenomen door apparaten en organen via ingewikkelde procedures – dubbele sloten en dergelijke – zullen onvermijdelijk nogal eens haaks staan op de rechtsovertuiging van een meerderheid of gepassioneerde minderheid in een volk of lidstaat. Het is immers een van de gevolgen van een federatief Europa dat bij die kernbeslissingen het getal van 35 miljoen Polen zwaarder doorweegt dan dat van de 17 miljoen Nederlanders, die weer meer gewicht in de schaal leggen dan de Slovenen enzovoort. Het gevolg is dat men bij wezenlijke beslissingen op het terrein van bijvoorbeeld onderwijs, fiscaliteit en milieubeleid geen baas meer is in eigen huis. De bereidheid het gezag te volgen zal verder slijten. Dwang, op federaal niveau verordonneerd en op lidstaatniveau geëxecuteerd, zal dan nodig zijn. De nu al zorgwekkende vervreemding van massa’s mensen van het Europese Project wordt dan echt onheilspellend. Het aanzwellende gerommel op het altijd wat bombastische ‘reaguurdersfront’ op internet is een omen.

4Veel mensen houden van hun land. Het verweer dat een federaal Europa niet aan dat gevoel raakt, is onjuist. Tot de nationale identiteit behoort immers ook het hebben van een staat – een eigen nationaal huis, dat kan worden ingericht in overeenstemming met de aard en inzichten van de bewoners. Nog altijd vechten mensen zich over de hele wereld dood om een ‘eigen’ staat te krijgen of te houden. Vaderlandsliefde lijkt misschien niet rationeel, maar is voor veel mensen een reëel gevoel.

De tunnelvisie van federalisten als Guy Verhofstadt, Alexander Pechtold, Daniel Cohn-Bendit, Joschka Fischer en een behoorlijk deel van de Brusselse federale eredivisie is om deze redenen erg onverstandig, maar ook al deze politici moeten nog eens peinzen over de prijs die straks moet worden betaald aan verweesdheid, vervreemding, frustratie en wellicht geweld als de trein de rails uit zal lopen.

Europa verdient beter. Liever een aangekleed Europa van de vaderlanden dat dichter bij de geschiedenis blijft en gestaag verder samenwerkt dan een doorgedraaid creatuur van naïeve dromers en gigamarktspelers.

A.H.M. Dölle is bijzonder hoogleraar recht der decentrale overheden aan de Rijksuniversiteit Groningen en voormalig lid van de Eerste Kamer voor het CDA.

    • Alfons Dölle