De muzen van een wiskunstenaar

Trial of Galileo Galilei before the Inquisition, 1633. The scientist and astronomer proved Copernicus' and Kepler's theories of a sun-centered system, a theory the Catholic Church had declared erroneous. Erich Lessing Culture and Fine>

Mark A. Peterson: Galileo’s Muse. Harvard University Press, 352 blz. €29,-

Galileo (zo noemt men Galileï in het Engels, in Frankrijk heet hij Galilée) was een geniale Italiaan die door de katholieke kerk werd gestraft omdat hij zulke on-Bijbelse ideeën had. Alle wetenschappers hebben die bijbelse tegenslagen in de eerste christelijke eeuwen ervaren, maar Galileï had de pech dat hij in een ultra-katholiek land woonde en een functie had (hoogleraar in de wiskunde) waarbij je niet mocht twijfelen aan de functies die de maan en de zon volgens de theorie van het jaar nul hadden.

Mark Peterson schreef een boek over de rare dingen die Galileï bedacht (naast zijn geniale ideeën) en over de nog raardere dingen die de christelijke kerk tot verplicht eeuwig geloof had. Ik heb van E.J. Dijksterhuis uit zijn dikke boek De mechanisering van het wereldbeeld (1950) en in zijn colleges in Utrecht en Leiden veel over Galileï en andere geleerden, geleerd, maar bij Peterson komen in het eerste hoofdstuk een huisgenoot, een buurman en een zoon van de wiskundige aan het woord, met heerlijke, maar niet altijd geloofwaardige verhalen, die ze opschreven en die kennelijk nog steeds te lezen zijn.

Dat Galileï ook in de techniek van de muziek geïnteresseerd was, had ik nooit gehoord. Dat hij de schitterende ideeën van Kepler niet wou geloven, maar dat hij de pauselijke ideeën wel moest geloven, dat wist ik niet. Een boek lezen dat volkomen nieuwe berichten brengt heeft het gevaar dat je alles gelooft. De Nederlandse Galileï-biografie van P. van der Hoeven vond ik een uitstekend boek, dat ons vertelde dat Copernicus, een eeuw vóór Galileï, al heel andere gedachten had, en dat Galileï bovendien helemaal niet mee wou gaan met de vondsten van zijn iets jongere collega Kepler. Kepler zei dat de maan de oorzaak is van het verschijnen van eb en vloed. Galileï wilde daar niets van weten. Maar het is wel waar.

Ik geloof alles wat Peterson schrijft, maar ik schrok toch toen hij beweerde dat Lucretius, een Latijnse dichter en denker uit de eerste eeuw vóór het jaar nul, geloofde dat onze aarde plat is en dat hij zich afvroeg hoe de zon in de nacht onder die platte aarde door kon schuiven.

Dus misschien is de zon die vanochtend opkomt een totaal ander ding dan de zon die gisteren onderging. Peterson verwijst daarbij naar zeven dichtregels in het vijfde boek van Lucretius’ leerdicht De natuur der dingen. Ik herinner mij dat Lucretius nu juist die oplossing van telkens een nieuwe zon niet aanvaardde. In zijn dikke boek heeft hij het zelfs over de onderkant van de aarde.

Op de zeven dichtregels van Lucretius die Peterson aangeeft volgt in zijn gedicht een vergelijking met de manier waarop bomen in het voorjaar bloemen krijgen en die in de herfst weer verliezen. Maar de bomen blijven jarenlang bestaan, en zo kan de zon ook eeuwenlang blijven bestaan. Dus: óf Peterson interpreteert die passage verkeerd of ik deed het en Lucretius zat dus fout. Drie jaar geleden verscheen de vertaling van De natuur der dingen door Piet Schrijvers (besproken in Boeken, 05.12.08), die de originele en vaak juiste gedachten van Lucretius haarscherp in het Nederlands vertaalde. Peterson zou die passage in een goede vertaling moeten lezen.

Galileï hield niet van Copernicus die een eeuw eerder veel over de juistere sterrekunde schreef en hij werd ook geen vriend van Kepler die zijn ideeën prachtig uitbreidde. Dat neemt niet weg dat Galileï zelf ook mooie wiskunde in de sterrenkunde, en in de muziektheorie, wist toe te passen.

Ik heb niets tegen de katholieke kerk. Maar ik vind het wel verkeerd dat die katholieke kerk ooit van mening was dat elke berekening die een nieuw inzicht bracht, verboden was. De bijbel is een (misschien wel juist) verhaal over het verleden, maar dan zou je ook vliegtuigen, atoombommen en ijsco’s moeten verbieden want die kent de bijbel niet.

Zou God zich niet vermaken als de achterkleinkinderen van zijn Adam en Eva allerlei wetenschappelijke vondsten doen?

    • H. Brandt Corstius