'De helft van alle euthanasiedoden in Nederland sterft onvrijwillig'

wilmer heck

De aanleiding

Tijdens zijn verkiezingstournee doet de Republikeinse presidentskandidaat Rick Santorum opmerkelijke uitspraken over ouderen in Nederlandse ziekenhuizen. Die zouden polsbandjes dragen met de tekst: ‘Pleeg geen euthanasie op mij’. Dat is te zien op een videofragment van het American heartland forum, op zes februari in Columbia, Missouri. Daarin zegt de streng-katholieke Santorum ook dat de helft van de Nederlanders die sterft door euthanasie daar nooit toestemming voor gaf. Euthanasiedoden maken volgens de Republikein, kanshebber om het straks op te nemen tegen Barack Obama, tien procent uit van het totale aantal Nederlandse doden. Het filmpje staat al weken op Youtube, maar werd pas afgelopen weekend opgemerkt in Nederland. Diverse lezers vroegen ons wat er waar is van Santorums beweringen.

Interpretaties

Onduidelijkheden over de interpretatie zijn er niet, de uitspraken van Santorum zijn eenduidig. Je kunt je hooguit afvragen waar hij zijn beweringen op baseert. next.checkt heeft gebeld met Santorums campagneteam, maar dat had niet direct een antwoord. Ons werd verzocht de vraag per e-mail toe te sturen. Daarop kwam ook geen antwoord. De Amerikaanse krant The Washington Post stelde het campagneteam dezelfde vraag en hoorde naar eigen zeggen ook nooit meer wat. Naar Santorums bronnen kunnen we dus alleen maar gissen.

En, klopt het?

Het zal weinig Nederlanders verbazen dat Santorums eerste bewering, dat ouderen hier polsbandjes met de tekst ‘Pleeg geen euthanasie op mij’ dragen, onwaar is. Er bestaan in Nederland wel zogenoemde levenswensverklaringen, maar niet in de vorm van polsbandjes. Met een levenswensverklaring geeft iemand aan dat levensbeëindiging nooit een optie mag zijn om het lijden te stoppen, ook niet als de patiënt wilsonbekwaam is geworden. Ze worden uitgegeven door de christelijke Nederlandse Patiënten Vereniging (NPV). Het gaat om een pasje en een uitgebreide wilsverklaring in viervoud. Een voor de eigenaar zelf, de tweede voor een wettelijke vertegenwoordiger die beslissingen neemt als de pasdrager daartoe zelf niet meer in staat is, een derde voor de behandelend arts en het vierde exemplaar is voor de NPV.

Wellicht hoorde Santorum over de rode polsbandjes die sommige patiënten als proef dragen in het Dordtse Albert Schweitzer Ziekenhuis. Daarmee geven ze aan niet gereanimeerd te willen worden. Bijvoorbeeld omdat ze vinden dat ze een respectabele leeftijd hebben bereikt, of bang zijn na reanimatie gehandicapt verder te moeten leven. Maar dat is dus wel wat anders dan een levenswensverklaring, die in Nederland volgens de euthanasiewet trouwens overbodig zou moeten zijn. Daarin staat namelijk dat euthanasie alleen is toegestaan na een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt. Volgens het ministerie van Volksgezondheid komt onvrijwillige euthanasie in Nederland dan ook niet voor. Wettelijk gezien zou dat gelijk staan aan moord.

‘De helft van alle euthanasiedoden in Nederland sterft onvrijwillig’

Dan Santorums tweede claim. Door Nederlandse artsen wordt inderdaad regelmatig het leven beëindigd van mensen die daar geen toestemming voor gaven. Dit heet geen onvrijwillige euthanasie, maar ‘levensbeëindigend handelen zonder uitdrukkelijk verzoek van de patiënt.’ Volgens de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde staan de meest betrouwbare gegevens daarover in een onderzoek uit 2005. De resultaten werden in 2007 gepubliceerd in de ‘Evaluatie wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding’. Om de vijf jaar wordt in Nederland onderzocht hoe er wordt gehandeld bij levenseinde. Artsen vertellen dan anoniem hoe ze de euthanasiewet toepassen. De resultaten uit 2010 worden pas in de loop van dit jaar gepubliceerd.

In 2005 ging het in 0,4 procent van het totale aantal sterfgevallen om levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek van de patiënt – omgerekend zo’n 550 patiënten. Onder hen pasgeboren baby’s met beperkte levenskansen, maar ook volwassenen in een coma. Bij hen kan de arts van mening zijn dat levensbeëindiging de beste optie is, bijvoorbeeld om langer lijden te voorkomen. De mate van levensbekorting was volgens het onderzoek meestal (88 procent) minder dan een week.

De arts neemt dan wel een risico. Hiervoor is in de wet namelijk niets geregeld, juist omdat het uitdrukkelijke verzoek van de patiënt in de wetgeving zo’n centrale plaats inneemt. Gevallen van levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek worden daarom vaak niet als zodanig gemeld, zo blijkt uit de anonieme enquête. Nabestaanden gaan, na overleg vaak akkoord, maar zij kunnen de zaak ook voor de rechter brengen, die dan moet beslissen over vervolging. Dat is enkele keren gebeurd.

Santorum stelt dat de helft van het aantal euthanasiedoden in Nederland onvrijwillig is. Scharen we ‘levensbeëindiging zonder uitdrukkelijk verzoek van de patiënt’ onder deze noemer, dan zijn de meest recente gegevens die van de 550 patiënten uit 2005. Destijds lag het aantal euthanasiedoden, of hulp bij zelfdoding door een arts, op 2.425. Zouden we daar de 550 patiënten als ‘onvrijwillige euthanasiedoden’ bij optellen, dan komen we uit op 2.975 euthanasiedoden. Daarvan zou dan 18,5 procent onvrijwillig zijn. Dat is flink lager dan de 50 procent van Santorum.

‘Tien procent van alle doden in Nederland sterft aan euthanasie’

Tot slot maken euthanasiedoden volgens Santorum tien procent uit van het totale aantal overledenen in Nederland. In 2005 waren er 136.400 Nederlandse sterfgevallen. De 2.425 doden door euthanasie in dat jaar maken daar 1,8 procent van uit. In 2010 werden 3.136 gevallen van euthanasie of hulp bij zelfdoding gemeld bij de regionale toetsingscommissies euthanasie. Het ministerie verwacht dat ondertussen bijna 100 procent van de gevallen wordt gemeld, maar het meest betrouwbare aantal moet later dit jaar blijken uit de resultaten van de anonieme enquête. Als we uitgaan van 3.136 euthanasiedoden, dan staat dit gelijk aan 2,3 procent van het totale aantal doden in 2010 (dat 136.058 bedroeg). Zowel in 2005 als in 2010 lag het percentage euthanasiedoden volgens de beschikbare gegevens dus flink lager dan 10 procent.

Conclusie

In Nederland dragen ouderen geen polsbandjes met daarop de tekst ‘Pleeg geen euthanasie op mij’. Er bestaan wel levenswensverklaringen, maar niet in de vorm van een polsbandje. Volgens de wet zijn dergelijke verklaringen overbodig, omdat euthanasie alleen mag na een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt. Toch wordt ook regelmatig het leven beëindigd van mensen die wilsonbekwaam zijn en geen verzoek tot levensbeëindiging hebben gedaan. Dit is een juridisch schemergebied, waarbij de arts vervolging riskeert. Volgens de beschikbare gegevens maakten dit soort gevallen 18,5 procent uit van het totale aantal euthanasiedoden in 2005. Aanzienlijk minder dan de helft die Santorum noemt als ‘onvrijwillige euthanasiedoden’. Bovendien gaat het in 88 procent van de gevallen om levensbekorting van minder dan een week. Ook het percentage euthanasiedoden op het totale aantal Nederlandse sterfgevallen is veel lager dan de 10 procent van Santorum. In 2005 ging het om 1,8 procent en in 2010 om 2,3 procent. Omdat Santorum’s uitspraken dusdanig misleidend zijn, rekenen wij ze tot de buitencategorie: ‘Pas op! Feitenvrij’.