Neutrino's gehoorzamen toch Einstein

Margriet van der Heijden

Tijdreizen. Een brief sturen naar jezelf toen je nog een kind was. Even leek het allemaal mogelijk. In september vorig jaar zetten fysici van het OPERA-experiment in het Italiaanse Gran Sasso de natuurkunde op zijn kop: neutrino’s breken alle regels en reizen sneller dan het licht, meldden ze. Maar misschien deden ze dat toch niet. Want nu is een probleem ontdekt in de aansluiting van een cruciale kabel. Het verklaart naar alle verwachting precies de voorsprong die de neutrino’s vorig jaar op het licht namen.

Gisteren hebben de OPERA-fysici dat nieuws verteld aan hun geldschieters van Gran Sasso en van het Europees centrum voor deeltjesonderzoek Cern in Genève. De kabel voert de tijdsignalen van een GPS-grondstation bij Gran Sasso naar een computer die de atoomklok van het experiment gelijkzet. Cruciaal, want met die klok registeren de fysici de aankomsttijd van de neutrino’s bij het OPERA-experiment. Een andere atoomklok registreert de vertrektijd van de deeltjes bij Cern, 730 kilometer noordwestelijker. Samen levert dat de reistijd van de neutrino’s op, en daarmee hun snelheid. Ten minste, als beide klokken dezelfde tijd aanhouden en exact gelijklopen.

Het nieuws bevestigt wat veel fysici al vermoedden: dat er een meetfout in het spel was. Fysicus Patrick Decowski van het Nederlandse instituut voor deeltjesfysica, het Nikhef in Amsterdam, sloot er vorig jaar zelfs een weddenschap over af. Hij werkt bij een ander experiment in Gran Sasso, maar heeft de OPERA-detector vaak bezocht. „Een gigantisch ingewikkeld apparaat met duizenden kabels”, zegt hij. „Ik gokte dus al op een kabelprobleem - bijvoorbeeld de moeilijk op te merken veroudering van een kabel. Als het inderdaad om een slecht contact in deze cruciale kabel blijkt te gaan, is dat wel een beetje jammer, vind ik. Zo’n eigenlijk triviale fout.”

Tegelijk zijn veel fysici opgelucht. Einstein had toch gelijk toen hij zei dat niets sneller kon reizen dan het licht. De natuurkunde hoeft niet op de schop. En het allerbelangrijkste: de cruciale idee van oorzaak en gevolg – dat ineens niet meer opgaat als je kunt teruggaan in de tijd – staat gelukkig nog overeind.

De OPERA-fysici hebben ook nog een tweede probleem gemeld, in een oscillator die ook gebruikt wordt om de atoomklokken gelijk te laten lopen. Metingen in mei moeten bevestigen of zo inderdaad het neutrinoraadsel is opgelost, meldt Cern. „Maar de verwachting is dat het hiermee wel is verklaard”, zegt voormalig Cern-directeur Jos Engelen.

Zijn de resultaten vorig jaar te vroeg naar buiten gebracht? Engelen: „Ik heb natuurlijk makkelijk praten, maar ik zou hebben gewacht. Er is open gecommuniceerd en er is hard en goed gewerkt. Maar ja, als deze resultaten klopten, dan zou de natuurkunde er ineens zo anders uit zien... Ik zou eerst nog wat kabeltjes hebben gecheckt, voor ik zoiets spectaculairs openbaar maakte.”

    • Margriet van der Heijden