Geen uitgesproken kandidaten aub

PvdA-Kamerleden Diederik Samsom en Martijn van Dam hebben zich gisteren kandidaat gesteld als fractieleider. De leden beslissen.

Nederland, Den haag, 21-2-2012. Foto Maarten Hartman. Tweede Kamer. PvdA bijeen in fractievergadering over nieuwe fractievoorzitter. Na afloop geeft fractie lid Diederik samson ( rechts ) uitleg aan journalisten. De PvdA had beveiligers ( de vier mannen achter Samson , medewerkers van de beveiliging van de Tweede Kamer )ingeschakeld om journalisten op afstand te houden van de fractiekamer waar vergaderd werd.

Politiek redacteur

Den Haag. Diederik Samsom en Martijn van Dam zijn kandidaat voor het partijleiderschap van de PvdA. Beide Tweede Kamerleden schreven gisteren een verklaring op hun Facebookpagina. Zij zijn de eerste PvdA’ers die zich opwerpen om de opvolger van Job Cohen te worden. Waarschijnlijk zullen zich vandaag ook andere kandidaten melden. Ronald Plasterk en Frans Timmermans worden veel genoemd. Alleen leden van de fractie van de PvdA kunnen zich verkiesbaar stellen.

De komende weken zullen de kandidaten bij drie regionale bijeenkomsten de degens kruisen. Woensdag 7 maart ploft bij de ongeveer 50.000 PvdA-leden een brief op de mat om te stemmen op de kandidaat die zij het beste vinden. Dat gaat volgens een bij de PvdA beproefd concept: leden kiezen allereerst hun ideale kandidaat, vervolgens kiezen ze een nummer twee en een nummer drie.

Leden kunnen in een periode van acht dagen hun stem uitbrengen. De uitslag volgt op vrijdag 16 maart en zal daarna door een ingelast congres – waarschijnlijk in het weekend direct daarna – worden bekrachtigd.

De stemprocedure kan nadelig zijn voor uitgesproken kandidaten. Bekend is de strijd om het voorzitterschap van de partij tussen de linkse kandidaat Jan Pronk en de meer gematigde Liliane Ploumen. Ploumen versloeg Pronk na zes telronden met 54 procent van de stemmen, omdat zij bij veel leden op nummer twee of drie belandde. De persoon die in de eerste ronde de favoriet is, maar minder dan 50 procent van de stemmen haalt, kan zo alsnog verliezen. Uitgesproken personen zullen altijd steun van een bepaalde factie krijgen, maar worden door andere delen van de partij rigoureus afgewezen.

Het is exact hierom dat iemand als Mariëtte Hamer, geen uitgesproken favoriet, betere kansen heeft dan menigeen zal verwachten. Leden zullen overwegen een vrouw hoog op de lijst te zetten. Dat kan voordelig zijn als er in de eerste ronde geen winnaar is. Sowieso: hoe meer kandidaten, hoe kansrijker iemand als Hamer is.

De benoemingsprocedure is bijzonder omdat de PvdA niet alleen de fractievoorzitter kiest, maar tegelijk de politiek leider van de partij. Een vreemde term, want was is een politiek leider eigenlijk? „Een niet-bestaande functie”, meent Gerrit Voerman, politiek historicus in Groningen. „De politiek leider ontstaat vanzelf in een partij.”

Kijk naar het CDA. Jaren was premier Jan Peter Balkenende de politiek leider van de christen-democraten. Nu heeft de partij een partijvoorzitter (Ruth Peetoom), een fractievoorzitter (Sybrand van Haersma Buma) en een vicepremier (Maxime Verhagen). Maar geen van hen noemt zich politiek leider. Voerman: „Hoe meer mensen van een partij zich presenteren, hoe duidelijker is dat geen van hen de politiek leider is.”

De opzet van het politiek leiderschap bij de PvdA stamt uit 2002. De partij bepaalde dat leden zich voortaan uit konden spreken over de nieuwe leider. In 2002 werd Wouter Bos zonder noemenswaardige tegenstand gekozen tot lijsttrekker én politiek leider. Bos hield zich vervolgens niet aan de procedure van zijn eigen partij door in 2010 zijn opvolger zélf naar voren te schuiven: de deze week afgetreden Job Cohen.

Hoewel de fractie staatsrechtelijk is gemachtigd om zelf een voorzitter te kiezen, besloot partijvoorzitter Hans Spekman maandag de regie te nemen in het aanwijzen van de nieuwe voorzitter. Spekman daarover: „Als het crisis is, neem ik besluiten.” De fractie stemde dinsdag in met een procedure die erin voorziet dat de leden zich uitspreken over de nieuwe fractievoorzitter. Het „zwaarwegende advies” van de leden zal gerespecteerd worden door de fractie.

Terug naar het politiek leiderschap. Toen Gerrit Zalm in 2003 namens de VVD minister werd in het kabinet-Balkenende II, nam Jozias van Aartsen het fractievoorzitterschap van hem over. Van Aartsen wilde ook graag politiek leider zijn, maar Zalm stond dat lang in de weg. De oplossing: Van Aartsen mocht zich politiek aanvoerder noemen.

    • Huib Modderkolk