Alle helden volgen dezelfde route

Volgens schrijver Campbell tonen sprookjes, mythes en religies opvallend veel gelijkenissen, en ook films hebben vaak eenzelfde structuur.

Filmrecensent

Verhalen zijn nooit alleen maar entertainment. Het lezen van boeken of het bezoeken van de bioscoop heeft een diepere functie. Cinema is in zekere zin een nieuwe religie, en de bioscoop is de plek waar we met z’n allen riten voorgeschoteld krijgen die ons morele waarden leren en ons tonen hoe hoogstaand te leven. We spiegelen ons aan helden en heldinnen, verplaatsen ons voor anderhalf uur in hun psyche, proberen hun gedrag en motieven te begrijpen en leren van hun succes of falen.

Op weg naar huis denk je erover na, of praat je erover met vrienden en vriendinnen: dat zou ik nooit zo gedaan hebben! Het zien van andermans moeizame strijd om het bestaan kan troostend zijn en ons nieuwe gezichtspunten geven. Het zet aan tot nadenken over mogelijke veranderingen in je eigen leven.

Over het evolutionaire nut van verhalen (en kunst in het algemeen) worden nog steeds boeken vol geschreven. En van oudsher is er veel interesse in de universele spirituele betekenis van verhalen en mythes. Emoties zijn vrijwel overal hetzelfde. Geldt dat eigenlijk ook voor verhalen?

Schrijver Joseph Campbell (1904-1987) was in zijn jeugd een godvruchtig, katholiek jongetje, gefascineerd door de mysterieuze riten die hij in kerkdiensten zag. Hij verslond verhalen over indianen en hun mythes, en voelde onbewust aan dat er een verband tussen de twee bestond. Tijdens zijn studie stortte hij zich op de middeleeuwse literatuur, met name de Arthur-legende. Toen hij eind jaren twintig met een studiebeurs naar Europa trok, raakte hij in de ban van schrijver James Joyce en het gedachtegoed van Freud en Jung. Hij verslond vijf jaar lang boeken en concludeerde dat er opvallende overeenkomsten zijn tussen allerlei mythes, religies, sprookjes, volksverhalen en legendes.

Volgens Campbell zit er achter de ogenschijnlijke verschillen één allesomvattend verhaal. Een verhaal met archetypische patronen. En een verhaal dat toegang geeft tot het sacrale. Een door God gegeven oerverhaal. Net als in de door Campbell bestudeerde mythes, sprookjes en religies keren ook in cinema allerlei (jungiaanse) archetypen steeds terug en nemen (mythische) verhalen vrijwel altijd de vorm van een queeste aan.

Toen George Lucas in 1975 twee versies van Star Wars had geschreven die hij onbevredigend vond, herlas hij The Hero With a Thousand Faces, Joseph Campbells boek uit 1949 waarin hij zijn ideeën over wereldmythes uiteenzet. Lucas wist wat hem te doen stond: hij moest van Star Wars een moderne mythe maken volgens Campbells richtlijnen. Met hernieuwd enthousiasme ging Lucas weer achter de schrijftafel zitten om zijn eigen variant van ‘The Hero’s Journey’ te maken, zoals Campbell zijn uit de verschillende mythologieën gedestilleerde universele monomythe noemde. De hero’s journey is een metafoor voor ons leven dat uit verschillende fasen bestaat. Campbell onderscheidt Vertrek, Initiatie en Terugkeer. De reis van de held is vooral een spirituele reis, eentje waarin hij transformeert van ‘gewoon’ mens naar held met messiaanse capaciteiten.

Lucas’ held Luke Skywalker krijgt van prinses Leia een ‘Call to Adventure’ die hij eerst naast zich neerlegt. Maar het is zijn lot om een held te worden, dus gaat hij op pad met diverse helpers zoals Han Solo en Obi-Wan Kenobi. Met hen neemt hij het op tegen Het Kwaad (Darth Vader), en na het onderweg overwinnen van vele tegenslagen transformeert Luke tot een Jezus-achtig figuur: hij wordt een onoverwinnelijke Jedi die de wereld nog meermalen zal redden.

Er zijn talloze westerns (High Noon, Shane, Red River, Stagecoach) en fantasyfilms aan te wijzen die overduidelijk zijn beïnvloed door de hero’s journey: van Mad Max tot The Matrix, van Avatar tot Spider-Man, om maar te zwijgen van de Harry Potter-films en de Lord of the Rings-trilogie. Schrijver Richard Adams baseerde Watership Down, over de trektocht van konijnen naar een beter bestaan, op Campbell. In The Lion King modelleerde Disney het spiritueel ontwaken en de transformatie van het leeuwtje Simba in een leider van zijn volk naar Campbell. Allemaal films die een miljoenenpubliek trokken en een gevoelige snaar raakten.

Campbell kreeg de kritiek dat hij met zijn hypothese over één monomythe alle verschillen tussen culturen, religies en verhalen onder het tapijt veegde. Hij was zo gespitst op de overeenkomsten dat hij de verschillen niet meer wenste te zien. Iets soortgelijks geldt voor alle scenariogoeroes die zich grotendeels baseren op Campbell en andere literatuurwetenschappers – en vlak ook Aristoteles’ Poëtica niet uit! Zij stellen dat scenario’s aan vaste vormen moeten voldoen, met een drie- of vijf aktenstructuur, met duidelijk omschreven hoofdpersonen die een doel nastreven, het op driekwart overwinnen van tegenslag en noem zo maar op.

Wat je dan krijgt zijn voorspelbare formulefilms volgens een aftikscenario. Een tomtom met vaste route. Meer een weg naar de kassa dan naar het sacrale. Gelukkig zijn toeschouwers niet zo voorspelbaar en worden er soms complexe films succesvol die zich niets van welke regel dan ook aantrekken.

Campbell was niet de eerste die de onderliggende structuur van verschillende mythes blootlegde. In 1928 publiceerde de Russische literatuurwetenschapper Vladimir Propp Morfologie van het Volkssprookje, een analyse van Russische sprookjes waarin hij 31 stappen onderscheidde in zijn versie van de heldenreis: van de introductie van de held tot zijn huwelijk of troonbestijging. De Schotse antropoloog James George Frazer vergeleek in The Golden Bough (De gouden tak, 1890-1915) volksgebruiken en religies uit verschillende culturen en Claude-Lévi Strauss schreef vier boeken vol ‘Mythologiques’. Maar geen van allen werd zo invloedrijk in Hollywoodkringen als Campbell. Nadat Lucas bevriend met hem was geraakt en in interviews lovend over zijn ‘mentor’ sprak, was er geen houden meer aan. Campbells zesdelige tv-serie The Power of Myth haalde in 1988 hoge kijkcijfers. Een tijdlang was Hollywood in de ban van Campbell: zijn werk was religie geworden.

Star Wars – Episode 1: The Phantom Menace 3D draait in de bioscoop. De Nederlandse vertaling van Campbells standaardwerk, De held met de duizend gezichten, verscheen vorig jaar.

    • André Waardenburg