11 uren met held Herakles 40 mythen

Na de theatermarathons Tantalus (2003) en Odysseus (2007) komt gezelschap De Appel nu met het mega-evenement Herakles, over het leven van de zoon van Zeus.

Den Haag, 14-02-2012. Beeld uit de marathonvoorstelling "Herakles" bij toneelgroep de Appel. Eind- regie Aus Greidanus sr. Foto: Leo van Velzen.

40

mythen over Hercules

Precies weet schrijver/regisseur Aus Greidanus sr. het niet eens, hoeveel verschillende verhalen over Herakles samenkomen in zijn toneelmarathon. Tussen de dertig en veertig, schat hij. Samen met dramaturg Alain Pringels en Jules Terlingen verzamelde en selecteerde hij materiaal, en schreef (met Terlingen) de nieuwe marathon. Dat proces nam twee jaar in beslag. „Ik heb thuis intussen twee meter literatuur over Griekse mythologie in de boekenkast.”

Er is niet één voor de hand liggende bron voor de verhalen rond Herakles, aldus Greidanus sr. Zijn heldendaden komen terug in honderden boeken, op vazen, schilderijen, in tragedies, komedies en een enkel libretto. „De verschillende verhalen spreken elkaar tegen: elke stad wilde een eigen heldendaad van Herakles. Dus wij moesten zelf kiezen: de verhalen die wij het interessantst vonden, en de varianten die het beste pasten bij ons concept.”

Greidanus en Terlingen concentreren zich op grofweg drie belangrijke periodes uit het leven van Herakles: zijn verwekking en geboorte, de beroemde twaalf werken, en de periode daarna, tot en met zijn dood.

12

werken

Bekend uit de mythologie rond Herakles zijn de twaalf werken die hij moet uitvoeren als slaaf in dienst van koning Eurystheus. Al voor zijn geboorte heeft Herakles (Bob Schwarze) de toorn van godin Hera (Geert de Jong) gewekt: hij is immers de bastaard van haar man, oppergod Zeus (Aus Greidanus sr.), die hem verwekte bij een sterfelijke vrouw, Alkmene (Isabelle Chapel). Hera zit Herakles daarom zijn leven lang dwars.

Als hij als volwassen man te bekend wordt, zijn heldhaftige daden alom bezongen, grijpt Hera geërgerd in: zij maakt Herakles tijdelijk krankzinnig, en in die waanzin vermoordt hij zijn vrouw en kinderen. Voor straf moet hij twaalf jaar dienen als slaaf van koning Eurystheus (Aus Greidanus jr.), zijn laffe, kreupele neef, die ziek is van afgunst op Herakles’ roem.

De sadist Eurystheus verzint twaalf onmenselijk moeilijke opdrachten die Herakles moet uitvoeren en die hem hopelijk het leven zullen kosten. Zo moet hij de leeuw van Nemea doden, die onkwetsbaar is voor wapens, en de hinde van Keryneia vangen, die zo snel is dat dat niemand ooit eerder is gelukt. Uiteraard slaagt de godenzoon keer op keer glansrijk, en elk nieuw volbracht werk vergroot zijn roem.

In de voorstelling worden de werken niet getoond, maar naverteld. Dat is een bewuste keuze, zegt Greidanus sr.: „Die werken op toneel brengen, dat verlies je altijd. Moeten wij een acteur in een leeuwenpak hijsen en met Herakles laten vechten? Dat wordt potsierlijk. Het gaat bij ons om de verbeelding. En als je het goed doet, dan wint een mooie monoloog het altijd van een beeld. Omdat hij de verbeelding van het publiek aanspreekt.”

7,5

uur toneel

Negen toneelstukken schreven Greidanus en Terlingen over Herakles, van elk ongeveer 50 minuten. Dat is netto 7,5 uur toneel. Publiek zal, inclusief pauzes, van elf uur ’s ochtends tot tien uur ’s avonds in het Appeltheater verblijven. Bij de eerste marathon, Tantalus, was dat een uur langer. Maar volgens Greidanus sr. heeft Herakles de langste netto speeltijd.

360

pagina’s

Elk van de negen delen telt 40 pagina’s. Zoveel tekst leren is niet moeilijker dan bij een gewoon toneelstuk, zegt acteur Aus Greidanus jr., zoon van. „Al is het nu alsof je in negen toneelstukken tegelijk speelt.” Greidanus jr. speelt acht rollen, en is in elk deel te zien. Dat is zwaar, maar toch een voordeel, vindt hij: „Ik kan niet ontspannen tussendoor, en dus ook niet instorten.” De repetities begonnen op 22 augustus 2011. Op het moment van de première zal grofweg 640 uur gerepeteerd zijn, exclusief de tijd die de acteurs besteedden aan het leren van hun tekst.

3

Griekse helden

De Griekse mythologie kent drie grote helden: Herakles, Theseus en Jason. Greidanus sr.: „Herakles, Theseus en Jason duiken in elkaars mythen op. Daarom lag het voor de hand om naast de mythen over Herakles ook verhalen over Theseus en Jason te vertellen.” Daarom komen in de marathon ook Theseus en de Minotaurus voorbij, en Jason en diens Argonautentocht. „We vergelijken de drie helden, van wie Herakles de grootste was.”

Herakles onderscheidt zich volgens Greidanus van de andere helden omdat hij nimmer is gezwicht voor roem of macht. „De heldendaden die hij verricht dienen de mensheid. Hij wordt door Zeus ingezet om de wereld te verlossen van monsters, plagen, natuurrampen, boeven en rovers. De zoon van een god die de mensheid beschermt tegen het kwaad en de chaos: je zou hem een soort Christusfiguur kunnen noemen.”

14

goden

In Herakles spelen veertien Griekse goden een rol, vertolkt door twaalf acteurs. Naast Hera en Zeus zijn dat Aphrodite, Athena, Poseidon, Hades, Ares, Pan, Hebe, Demeter, Persephone, Apollo, Dionysos en Hermes.

Vormgever Guus van Geffen ontwierp een vernuftig decor waarin hij goden- en mensenwereld combineert. Op toneel zien we de stervelingen, terwijl boven hen, uit een massieve houten wand, de goden via luiken verschijnen. Op uitschuifbare ‘duikplanken’ zweven ze verder de zaal in. Zo torenen ze, ieder op hun eigen zwevend eiland, hoog uit boven de mierenhoop die de mensenwereld is, en waar zij mee spelen.

74

personages

Alle dertien acteurs in Herakles spelen vier tot zeven rollen, behalve Bob Schwarze als Herakles. Naast de drie helden en veertien goden zijn er nog 57 gewone stervelingen. Alle acteurs hebben voor de voorstelling hun eigen ‘spoorboekje’, met het exacte traject dat zij tijdens de marathon afleggen. Aus Greidanus jr: „Wanneer kom je op en ga je af? Hoeveel tijd is er voor kap en grime, is dat genoeg voor een nieuw kostuum? Soms zit er tussen de delen maar een half uur. Als je dan een ingewikkeld pak aan moet, is dat krap.” Kostuumontwerper Annelies de Ridder en haar team bedachten en maakten 74 verschillende kostuums. Tijdens de marathon zijn dertig verschillende pruiken in omloop.

4

regisseurs

Aus Greidanus sr. regisseert zes van de negen delen. Geert de Jong, David Geysen en Aus Greidanus jr. doen er elk één. Dat wilde Greidanus sr. graag zo, om het stokje door te geven aan een jongere generatie. „Dit is mijn laatste marathon.” Maar ook om de negen delen, binnen gestelde kaders, zo eigen mogelijk te laten zijn. „Alle drie deze regisseurs hebben iets fundamenteel anders aangedragen. Eurystheus van Geert is heel beeldend en sferisch, Prometheus van David is het meest extreem qua beeld en muziek, en de regie van Aus jr. is het intellectueelst, die legt via de mythologie menselijke eigenschappen bloot.”

Aus Greidanus jr. koos voor zijn regie het zevende deel, getiteld Omphale. „Hierin woont Herakles drie jaar als naamloze slaaf bij Omphale, koningin van Lydië. Zij worden minnaars en krijgen samen drie kinderen. Mooi vond ik dat stereotiepe verhoudingen tussen man en vrouw, koningin en slaaf, volledig worden omgedraaid. Herakles en Omphale hebben een goede, gelijkwaardige relatie, de hiërarchie valt weg; ze dragen zelfs elkaars kleren. Dat zet alle heldendaden in de andere delen op zijn kop: ben je geen held als je een goede echtgenoot en huisvader bent?”

De eenheid behouden tussen die negen delen was simpel, aldus Greidanus sr.: „Door trouw te blijven aan de kwaliteit van de mythen. Wij kunnen ze heel serieus nemen, heel precies volgen – wanneer krijg je tegenwoordig nog de tijd om in een voorstelling van elf uur je verhaal te vertellen?”

De marathons van De Appel zijn, in gure tijden voor het theater, iedere keer een groot succes. Greidanus: „Om elf uur lang ondergedompeld te kunnen zijn in zo’n cyclus, dat is een magische ervaring.”

Appeltheater, Den Haag. T/m 10 juni. Première op 26 februari. Inl. toneelgroepdeappel.nl

    • Herien Wensink